# Na srebrnym globie – encyklopedyczny profil ## Wprowadzenie **Na srebrnym globie** (oryg. *On the Silver Globe*) to polski film fantastycznonaukowy wyreżyserowany przez Andrzeja Żuławskiego, kręcony w latach 1976–1977 na podstawie trylogii księżycowej swojego stryjeczego dziadka, Jerzego Żuławskiego. Film jest uznawany za jedno z najważniejszych osiągnięć polskiej kinematografii lat 70. i 80., łączące awangardową formę, bogatą symbolikę religijną i filozoficzne rozważania o ludzkiej kondycji. ## Fabuła Mała grupka badaczy kosmosu opuszcza Ziemię w poszukiwaniu wolności i szczęścia. Lądują na nieznanej planecie i rozpoczynają budowę nowej cywilizacji. Po śmierci pierwszych kolonistów ich potomkowie popadają w prymitywizm, wymyślając nowe mity i nowego Boga. Po latach na planecie pojawia się ekspedycja Marka, którego potomkowie uznają za zbawiciela, który ma uwolnić ich spod jarzma skrzydlatych potworów Szernów. Narracja splątuje wątki biblijne, mitologiczne i egzystencjalne, tworząc wielowarstwową alegorię o cyklach powstawania i upadku społeczeństw. ## Produkcja ### Początki i założenia Po sukcesie filmu *Najważniejsze to kochać* Andrzej Żuławski powrócił z Francji do Polski i uzyskał warunkową zgodę na realizację filmu fantastycznego na podstawie trylogii księżycowej Jerzego Żuławskiego. Zakładał, że koszt produkcji będzie niski dzięki minimalistycznym dekoracjom i wykorzystaniu naturalnych plenerów. ### Zdjęcia i lokacje * **Polska:** Kraków, kopalnia soli w Wieliczce, opuszczona fabryka sztucznej benzyny w Policach (koło Szczecina), plaża w Jastrzębiej Górze. * **Mongolia:** Pustynia Gobi – główne plenery ze względu na istniejący dług Mongolii za import filmów z Polski. ### Problemy techniczne i logistyczne * Brak odpowiednich kostiumów i materiałów dekoracyjnych. * Podczas zdjęć w kopalni soli w Wieliczce ekipa mierzyła się z stałym zagrożeniem wybuchu metanu. * Zdjęcia prowadzono dwoma obiektywami: 48 mm oraz szerokokątnym 9,8 mm; dopiero w trzeciej części wprowadzono krany kamerowe, jazdy i transfokatory. ### Budżet Budżet produkcyjny wynosił 57,4 miliona ówczesnych złotych (1976), co w kontekście ówczesnych superprodukcji (np. *Potop*) było kwotą niewygórowaną. ### Przerwanie i rekonstrukcja W 1977 roku zdjęcia zostały przerwane decyzją wiceministra kultury i sztuki Janusza Wilhelmiego, który polecił spalić dekoracje i kostiumy, praktycznie uniemożliwiając dalszą pracę. Francuski producent próbował wykupić prawa, lecz stwierdził brak środków w Europie do dokończenia filmu i wszedł w negocjacje z amerykańskim studiem Orion Pictures. Polskie Ministerstwo Kultury i Sztuki wstrzymało sprzedaż praw autorskich, obawiając się kompromitacji. Dopiero w 1988 roku udało się zrekonstruować zachowany negatyw. Andrzej Żuławski dokręcił pozostałe sceny w Warszawie i Krakowie, dodając głos off wyjaśniający brakujące fragmenty. Film został pokazany w okaleczonej formie na Festiwalu Filmowym w Cannes. ## Odbiór ### Krytyka współczesna * **Piotr Kletowski** nazwał film „filmem-legendzie” i „jedynym epickim filmem fantastycznonaukowym w całej historii polskiej kinematografii”, porównując go do „Nowej Biblii bez pierwiastka transcendencji”. * **Łukasz Pisarzewski** określił go „opus magnum Żuławskiego” o śmiałości wizji porównywalnej wyłącznie z dziełami Andrzeja Wajdy w okresie PRL. * **Richard Brody** (*The New Yorker*) pochwalił ekstrawagancką wizualność: "dziko wirującą kamerę, która przemierza pola, wznosi się nad szczytami wzgórz, przedziera się przez falangi wojowników i obraca się, by ukazać żołnierzy tańczących na plaży przed pomarańczowymi płomieniami". * **Robert Birkholc** zauwał hermetyczność odbioru, ale podkreślił niezapomnianą stronę wizualną, np. scenę ukrzyżowania. ### Oceny i wyróżnienia * W 2024 roku film znalazł się na 7. miejscu w zestawieniu najlepszych polskich filmów w historii według portalu **Pełna Sala**. * Julia Palmowska opisała seans jako „trzypodzinny hipnotyczny trans”, zachwycającą barokową śmiałość i mrok, który skłania do refleksji nad niezrealizowanymi planami. ## Dziedzictwo i wpływ * Film zyskał status kultowego dzieła, często przywoływanego w dyskusjach o polskiej awangardzie kinematograficznej. * Jego styl wizualny inspiruje kolejne pokolenia reżyserów i artystów wideoartowych. * Cytaty z filmu pojawiają się w pracach naukowych z zakresu filozofii religii, teorii filmu oraz studiów nad postapokaliptyczną narracją. ## Galeria  *zdjęcie: plakat filmu* ## Cytaty > „Film wprowadza widza w trzygodzinny seans hipnotyczny. Zachwyca estetyczną – barokową wręcz – śmiałością, gnębi mrokiem i szepcze słówka o niezrealizowanych planach.” – Julia Palmowska, 2024 > „Jeden z najbardziej ekstrawaganckich wizualnie filmów, jakie kiedykolwiek powstały […] z dziko wirującą kamerą.” – Richard Brody, *The New Yorker*, 2016 ## Bibliografia * Richard Brody, *On the Silver Globe* [online], The New Yorker, 21 lipca 2016. * Piotr P. Kletowski, „Najważniejsze to kochać”. O filmowej twórczości Andrzeja Żuławskiego, *Kwartalnik Filmowy* (46), 2004, s. 92–108. * Kuba K. Mikurda, Zagadki srebrnego globu [online], Pleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu, nr 4/2018. * Łukasz Ł. Pisarzewski, W poszukiwaniu opus magnum. Jak oglądać „Na srebrnym globie” Andrzeja Żuławskiego?, *Kwartalnik Filmowy*, nr 77–78, 2012, s. 212–222. * Andrzej A. Żuławski, Piotr P. Kletowski, Piotr P. Marecki, *Żuławski*, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2019, ISBN 978-83-66232-18-1. ## Linki zewnętrzne * [Na srebrnym globie w bazie filmpolski.pl](https://www.filmpolski.pl/fp/index.php/123456) * [Na srebrnym globie w bazie IMDb (ang.)](https://www.imdb.com/title/tt0095327/) * [Na srebrnym globie w bazie Filmweb](https://www.filmweb.pl/film/Nasrebrnymglobie-1977-123456) * [Zdjęcia z filmu Na srebrnym globie w Fototece Filmoteki Narodowej](https://www.fototeka.fn.org.pl/zdjecia/nasrebrnymglobie)