Tomb Raider (wymowa: /tuːmɹeɪdɚ/) – seria gier komputerowych, komiksów, powieści i filmów opowiadających o przygodach fikcyjnej, brytyjskiej archeolog Lary Croft. Od ukazania się pierwszej części serii w 1996 seria stała się dochodową marką wykorzystującą różne media, zaś Lara stała się jedną z głównych ikon przemysłu gier komputerowych. W 2006 znalazła się w Księdze rekordów Guinnessa, gdzie określono ją jako „bohaterkę gry komputerowej, która odniosła największy sukces w realnym życiu” (Most Successful Human Videogame Heroine). Sześć pierwszych gier z cyklu stworzonych zostało przez Core Design, kolejne pięć przez Crystal Dynamics, a dwunasta – przez Eidos Montréal. Pierwsze dziewięć wydało Eidos Interactive, które posiada prawa do znaku handlowego Tomb Raider oraz związanych z serią postaci. W 2009 wydawca został kupiony przez Square Enix, który wydał kolejne części serii. Gry z serii sprzedały się w łącznej liczbie ponad 85 mln egzemplarzy (stan na 2021 rok), co czyni Tomb Raidera jedną z najlepiej sprzedających się serii gier komputerowych w historii. Najwyższe wyniki sprzedaży osiągnął reboot serii z 2013, Tomb Raider, który znalazł ponad 14,5 mln nabywców. Na podstawie gier stworzono trzy pełnometrażowe filmy aktorskie. W pierwszych dwóch (Lara Croft: Tomb Raider oraz Lara Croft Tomb Raider: Kolebka życia) w postać Lary Croft wcieliła się Angelina Jolie, a w trzecim filmie (Tomb Raider) – Alicia Vikander. 14 lutego 2024 premierę miała kompilacja Tomb Raider I–III Remastered zawierająca zremasterowane wersje trzech pierwszych części gry, natomiast 14 lutego rok później wydano analogiczny pakiet trzech kolejnych odsłon serii Tomb Raider IV–VI Remastered. Za obie kompilacje odpowiada producent gier Crystal Dynamics i firma Aspyr Media. == Scenariusze == Istnieją cztery różne wersje biografii Lary. Pierwszy życiorys Croft został opowiedziany w pierwszych sześciu częściach gry. Drugi scenariusz stanowią gry Legenda i Underworld oraz dwa filmy kinowe: Lara Croft: Tomb Raider i Lara Croft Tomb Raider: Kolebka życia. Choć gra Anniversary jest remakiem pierwszej części Tomb Raidera z 1996), to historia opowiedziana w grze została skorygowana, aby pasowała do drugiego scenariusza, choć nie zawiera wyraźnych odwołań do fabuły Legendy. Pierwszy scenariusz często nazywany jest „scenariuszem Core Design”, a drugi – „scenariuszem Crystal Dynamics”. Różnice w nich są szczególnie zauważalne w przypadku postaci Lary, co tyczy się zarówno jej przeszłości, jak i osobowości. W drugim scenariuszu, a także w filmach, podaje się, że ojciec Lary zginął w Kambodży. Gry z serii stworzone przez Crystal Dynamics w wielu aspektach powiązane są z filmami, bo chciano zachować pomiędzy nimi swego rodzaju spójność, stąd też np. wygląd rezydencji Croftów w Legendzie i Anniversary jest podobny do tego znanego z pierwszych dwóch filmów. Trzeci scenariusz to wersja komiksowa z komiksów wydawanych przez Top Cow. Między drugim i trzecim scenariuszem następuje rozbieżność dotycząca okoliczności śmierci rodziców Lary – w komiksach podano, że Lara straciła rodziców i narzeczonego w katastrofie samolotu, gdy miała 21 lat, z kolei w Legendzie matka Lary ginie w katastrofie samolotowej, podczas gdy jej córka ma dziewięć lat. W 2013 premierę miał restart serii z zupełnie nowym, czwartym scenariuszem, który został ujawniony na łamach magazynu „Game Informer”. Lara Croft (postać niepowiązana z poprzednimi trzema) po ukończeniu studiów w wieku 21 lat wyrusza na ekspedycję na jedną z Wysp Japońskich Yamatai, aby udowodnić znajomym, że nadaje się do archeologii. Dopływając do wyspy, statek wpada w środek burzy sztormowej i tonie, ale Lara ratuje się i dociera na wyspę, gdzie zostaje ogłuszona i porwana, a po ucieczce musi przetrwać w niekorzystnych warunkach, walczyć z mieszkańcami wyspy i znaleźć przyjaciół. W tym scenariuszu rodzice Lary zaginęli i są poszukiwani, a mimo ich bogactwa Lara na zapłacenie za studia pracowała sama. Nie chciała wziąć pieniędzy rodziców, gdyż w ten sposób przyznałaby, że oni nie żyją. == Lara Croft == Główną bohaterką Tomb Raidera jest Lara Croft, atrakcyjna i inteligentna brytyjska archeolog poszukująca starożytnych skarbów. Postać została stworzona przez projektanta pracującego dla firmy Core Design, Toby’ego Garda, wyewoluowała z wielu pomysłów odrzuconych ze wczesnych koncepcji. Lara Croft zazwyczaj przedstawiana jest w brązowych szortach i niebieskim topie, ma włosy spięcie w długi warkocz oraz nosi na sobie brązowy plecak i dwie kabury na broń. Wygląd bohaterki w poszczególnych częściach serii ulegał drobnym zmianom, który dostosowywany był do rosnących możliwości komputerów (poprawienie animacji, wygładzenie rysów twarzy, poruszające się włosy) i oczekiwań fanów (przesadnie duży biust, który ostatecznie zmniejszono). W rolę Lary Croft wcieliło się kilka modelek, w tym m.in. brytyjskie aktorki Nell McAndrew i Rhona Mitra (pierwsza oficjalna modelka Lary) oraz brytyjskie modelki Katie Price i Alison Carroll (oficjalne wcielenie Croft w latach 2008–2010). Postać Lary w filmach kinowych zagrała amerykańska aktorka Angelina Jolie i szwedzka aktorka Alicia Vikander. == Gry z serii == === Gry wieloplatformowe === 1996: Tomb Raider 1997: Tomb Raider II 1998: Tomb Raider III 1999: Tomb Raider: The Last Revelation 2000: Tomb Raider: Chronicles 2003: Tomb Raider: The Angel of Darkness 2006: Tomb Raider: Legenda 2007: Tomb Raider: Anniversary 2008: Tomb Raider: Underworld 2013: Tomb Raider 2015: Rise of the Tomb Raider 2018: Shadow of the Tomb Raider 2026: Tomb Raider: Legacy of Atlantis 2027: Tomb Raider: Catalyst === Spin-offy === 2010: Lara Croft and the Guardian of Light 2014: Lara Croft and the Temple of Osiris 2015: Lara Croft Relic Run 2015: Lara Croft GO === Dodatki === 1998: Tomb Raider: Unfinished Business 1998: Tomb Raider II: The Golden Mask 2000: Tomb Raider III: The Lost Artifact 2009: Tomb Raider: Underworld: Beneath the Ashes 2009: Tomb Raider: Underworld: Lara’s Shadow 2016: Rise of the Tomb Raider: Baba Yaga – Świątynia wiedźmy 2016: Rise of the Tomb Raider: Przebudzenie zimnej ciemności 2016: Rise of the Tomb Raider: Więzy krwi 2016: Rise of the Tomb Raider: Koszmar Lary 2018: Shadow of the Tomb Raider: Kuźnia 2018: Shadow of the Tomb Raider: Filar 2019: Shadow of the Tomb Raider: Koszmar 2019: Shadow of the Tomb Raider: Cena przetrwania 2019: Shadow of the Tomb Raider: Serce węża 2019: Shadow of the Tomb Raider: Wielki Kajman 2019: Shadow of the Tomb Raider: Droga do domu === Gry przeznaczone na konsole przenośne === 1996: Tomb Raider (Nokia N-Gage) 2000: Tomb Raider (GameBoy Color) 2001: Tomb Raider: Curse of the Sword (GameBoy Color) 2002: Tomb Raider: The Prophecy (GameBoy Advance) 2006: Tomb Raider: Legenda (Nintendo DS, PlayStation Portable) 2007: Tomb Raider: Anniversary (PlayStation Portable) 2008: Tomb Raider: Underworld (Nintendo DS) === Gry przeznaczone na telefony komórkowe === 2003: Tomb Raider: The Osiris Codex 2004: Tomb Raider: Quest for Cinnabar 2004: Tomb Raider: Elixir of Life 2006: Tomb Raider: Puzzle Paradox === Remastery === 2024: Tomb Raider I–III Remastered 2025: Tomb Raider IV–VI Remastered === Cechy gier === Pierwsza część wydana została na platformach Sega Saturn, PlayStation i MS-DOS. Gry przedstawiają świat w 3D, na który składa się seria grobowców i innych lokacji, przez które gracz musi przeprowadzić Larę Croft. Bohaterka po drodze zabija niebezpieczne zwierzęta i inne istoty, zbiera przedmioty i rozwiązuje łamigłówki, aby uzyskać dostęp do nagrody, zwykle będącej potężnym artefaktem. W późniejszych grach przeciwnikami Lary są głównie ludzie. Rozgrywka The Angel of Darkness została wzbogacona o elementy cRPG, dzięki którym gracz umożliwia Larze interakcję z innymi osobami. Tomb Raider jest strzelanką trzecioosobową, w której gracz stale widzi główną bohaterkę – kamera podąża za nią, zwykle pokazując świat sponad jej ramienia lub zza pleców. Lara może biegać, chodzić, przeskakiwać nad rozpadlinami, przesuwać się na półkach skalnych i innych występach, wykonywać przewroty, pływać, skakać do przodu i do tyłu oraz przesuwać kamienne bloki, a także – przy odpowiedniej kombinacji przycisków – stanąć na rękach z pozycji wiszącej albo skoczyć do wody, przy czym dwie ostatnie umiejętności są czysto estetyczne i nie pełnią żadnej funkcji w grze. Każda kolejna gra wprowadzała nowe ruchy Lary. W trzeciej części Tomb Raidera twórcy wprowadzili możliwość pełzania, i chodzenia w zwisie, a także bieganie sprintem. Od czwartej części gry Lara może też zeskakiwać z lin, wykonując salto w tył, obrócić się w powietrzu i chwycić znajdującą się za nią krawędź. W piątej części gry Lara ma możliwość chodzenia po linie, huśtania się na drążku i atakowania z ukrycia. W szóstej części gry twórcy poszerzyli ruchy Lary o przyleganie do ścian, skradanie się, walkę wręcz i czołganie się. W siódmej części gry Lara po raz pierwszy ma do dyspozycji elektromagnetyczny chwytak, który może przyczepić do metalowych przedmiotów, używając go jako liny lub aby przyciągać do siebie metalowe obiekty i przeciwników. Do ukazania się gry The Angel of Darkness serię charakteryzowała budowa świata oparta na sześcianach, a stopnie, ściany i sufity były umieszczone pod kątem 90° względem siebie, choć projektanci gry stosowali różne techniki, by to zamaskować. Powodem tej ortogonalności może być fakt, że twórcy rozszerzyli do grafiki 3D wcześniejsze dwuwymiarowe gry platformowe, co jest widoczne w rozgrywce Tomb Raidera, która przypomina gry, takie jak Prince of Persia czy Flashback skupiające się na skakaniu na czas przeplatanym walką. W grze The Angel of Darkness twórcy znacznie poprawili grafikę, m.in. postacie złożyli z 5000 wielokątów, a także dodali dokładniejsze tekstury. Rozgrywka w siódmej części gry została wzbogacona o elementy quick time event, będące formą interaktywnego przerywnika filmowego. Każda kolejna gra wprowadzała również nowe bronie. W pierwszych pięciu częściach Lara domyślnie korzysta