Teneryfa (hiszp. Tenerife) – należąca do Hiszpanii wyspa na Oceanie Atlantyckim, będąca częścią archipelagu i regionu Wyspy Kanaryjskie. Zlokalizowana nieopodal północno-zachodnich wybrzeży Afryki, wraz z archipelagiem zaliczana jest do Makaronezji. Jest największą i najludniejszą wyspą w archipelagu i najludniejszą wyspą hiszpańską. Teneryfa, choć geograficznie leży na wodach oceanicznych u wybrzeży północnej Afryki, jest integralną częścią Hiszpanii i Unii Europejskiej. Obowiązuje waluta euro, a językiem urzędowym jest hiszpański. Z częścią mieszkańców można się też porozumieć po angielsku, w języku angielskim są też niektóre tablice informacyjne. Santa Cruz de Tenerife jest największym miastem na wyspie i zarazem stolicą jej oraz prowincji Santa Cruz de Tenerife. Jest też, wspólnie z Las Palmas, stolicą autonomii Wysp Kanaryjskich. Teneryfa z sąsiednią Gran Canarią bywa nazywana „kontynentem w miniaturze” ze względu na występowanie kilku typów krajobrazu i kilku stref klimatycznych. Na Teneryfie są dwa obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO: wulkan Teide, który jest parkiem narodowym, oraz zabytkowe miasto La Laguna. == Geografia == === Dane ogólne === Teneryfa zajmuje obszar o powierzchni 2034,38 km², mając około 80 km długości i 50 km szerokości. Linia brzegowa liczy 342 km długości. Ponadto administracyjnie Teneryfa obejmuje również około 200 małych wysp będącymi nieużytkami. Najczęściej są to duże skały wystające z wody. Łączna ich powierzchnia wynosi 213 835 m². Zalicza się do nich m.in. Roques de Anaga czy Roque de Garachico. === Geologia === Teneryfa jest wyspą pochodzenia wulkanicznego. Powstawała w kilku etapach. Pierwszy szacuje się na około 30 mln lat temu w oligocenie, kiedy z dna Atlantyku rozpoczęła wydobywać się lawa tworząc wzniesienia z których powstały Wyspy Kanaryjskie. Kolejny okres rozpoczął się ok. 7 mln lat temu w miocenie. Ponad powierzchnię wystawały wówczas masywy Adeje, Anaga i Teno. Na kolejnych etapach głównym elementem kształtującym teren była erozja oraz budowanie się centralnej części Teneryfy poprzez liczne erupcje. W ten sposób powstał najwyższy szczyt Hiszpanii Teide (3718 m n.p.m.). Znane nam erupcje wulkaniczne na Teneryfie to: 1492 – Boca Cangrejo 1704–1705 – Siete Fuentes, Fasnia, Arafo 5 maja 1706 – Montaña Negra – erupcja ta zniszczyła port w miejscowości Garachico 9 czerwca 1798 – Pico Viejo – ostatnia erupcja na terenie Parku Narodowego Teide i Las Cañadas 11 listopada 1909 – Chinyero. === Położenie === Teneryfa znajduje się pomiędzy 28° a 29° N i 16° a 17° W. Zajmuje centralne miejsce między wyspami archipelagu: Gran Canaria na wschodzie oraz La Gomera i La Palma na zachodzie. Leży około 300 km od kontynentu afrykańskiego (Maroka i Sahary Zachodniej) oraz około 1000 km od Półwyspu Iberyjskiego (Hiszpanii i Portugalii kontynentalnej). === Klimat === Teneryfa jest w strefie klimatu subtropikalnego, w części przybrzeżnej – typu półpustynnego i pustynnego, w głębi lądu – śródziemnomorskiego. Na klimat mają istotny wpływ dwa prądy morskie: Golfstrom (cieplejszy) i Kanaryjski (chłodniejszy), które powodują wahania temperatury oceanu od 19 do 24 °C. Mimo niewielkiej powierzchni klimat jest zróżnicowany w wyniku przedzielenia wyspy przez wysokie pasmo górskie. Północno-wschodnie wybrzeże ma klimat z częstszymi mgłami i nieco większymi opadami niż południowe. Wraz ze wzrostem wysokości średnie temperatury spadają, a ilość opadów wzrasta. Pomimo niewielkiej odległości pomiędzy położonymi w górach miejscowościami a wybrzeżem występują duże różnice temperatur (nawet ponad 10 °C) oraz w opadach. W okresie zimowym krater Pico del Teide często pokrywa śnieg. Szata roślinna północno-wschodniej części wyspy jest zielona i są dobre warunki dla rolnictwa, część południowo-zachodnia jest uboga w szatę roślinną. W wyższych partiach wyspy rośnie sosna kanaryjska o długich, miękkich igłach, mająca zdolność wchłaniania wody z mgły. === Masywy górskie === ==== Teide ==== Teide – masyw wulkaniczny o wysokości 3718 m n.p.m. (od dna morza 7500 m). Jest najwyższym szczytem Hiszpanii, najwyższym punktem Oceanu Atlantyckiego oraz 13 najwyższym szczytem Unii Europejskiej (jest najwyższym szczytem nie leżącym w Alpach). Ostatnia erupcja wulkanu (Chinyero) miała miejsce w 1909 roku. Stożek wulkanu wraz z kraterem o średnicy do 15 km i obwodzie około 40 km oraz otaczającą go równiną stanowi od 1954 Park Narodowy Teide (Parque Nacional del Teide). Park zajmuje 18 900 ha, co czyni go piątym co do wielkości parkiem narodowym w Hiszpanii. Występują tam endemiczne gatunki roślin i zwierząt. Na wysokości około 2000 m n.p.m. rozpościerają się równiny Cañadas, ukształtowane przez działalność wulkanu – pokrywają je bazaltowe, pumeksowe i obsydianowe formacje skalne, a przez zbocza stożka wulkanicznego ciągną się zastygłe strumienie lawy. Na wysokości 2356 m znajduje się dolna stacja kolei linowej Teleférico del Teide z górną stacją na wysokości 3555 m. Na wysokości 2400 m jest obserwatorium astrofizyczne Teide. Na terenie parku jest też schronisko oraz hotel. Na tym obszarze są także inne szczyty, m.in. Pico Viejo (Montaña Chahorra, o wysokości 3134 m), Montaña Blanca (2750 m), Alto de Guajara (2718 m), Roque de la Grieta (2576 m) i Chinyero (1561 m). Teide jest uważany za najbardziej emblematyczny pomnik przyrody Archipelagu Kanaryjskiego, a przez to atrakcję turystyczną, która każdego roku przyciąga miliony osób – Parque Nacional del Teide jest najczęściej odwiedzanym hiszpańskim parkiem narodowym (3 142 148 odwiedzających w roku 2007), ponadto najczęściej odwiedzanym parkiem narodowym Europy i drugim najczęściej odwiedzanym na świecie ==== Teno ==== Masyw Teno (Macizo de Teno) położony jest w północno-zachodniej części wyspy między gminami Santiago del Teide, Los Silos, El Tanque i Buenavista del Norte. Najwyższym szczytem jest Montaña de Gala (1342 m) Podobnie jak w przypadku masywu Anaga, jest to obszar głębokich wąwozów i skał, które powstały w znacznym stopniu pod wpływem erozji. Powstał od 5 do 7 milionów lat temu. Charakterystyczne dla niego są klify Los Gigantes, z pionowymi ścianami, które sięgają 500 metrów wysokości. W górskich wsiach: Masca, Teno Alto, Carrizales, El Palmar, Las Portelas nadal praktykowane są stare tradycje rolnicze z Wysp Kanaryjskich. Jest tam park wiejski Teno o powierzchni 8063 hektarów. Masyw ten charakteryzuje się dużą różnorodnością flory i fauny. Jest to również jedno z najlepszych miejsc do nurkowania w archipelagu. Są też archeologiczne pozostałości osadnictwa Guanczów, wskazujące, że obszar Wysp Kanaryjskich był zamieszkany od czasów antycznych. Pierwsze osadnictwo miało miejsce około 3000 lat p.n.e. ==== Anaga ==== Masyw Anaga (Macizo de Anaga) w północno-wschodniej części wyspy ma nieregularny i poszarpany profil topograficzny. Najwyższym szczytem jest Cruz de Taborno o wysokości 1024 m. Wybrzeże Anaga zdominowane jest przez skały, w tym regionie jest mało plaż. U podnóża masywu leży stolica – Santa Cruz de Tenerife oraz sąsiadująca z nim La Laguna. Masyw powstał od 7 do 9 milionów lat temu, jest jedną z najstarszych części wyspy. ==== Adeje ==== Najwyższym szczytem masywu Adeje (Macizo de Adeje) w południowej części wyspy jest Roque del Conde o wysokości 1001 m. Z powodu intensywnej erozji i procesów geologicznych masyw Adeje stracił swój pierwotny wygląd i rozmiary. == Hydrografia == Gleba wulkaniczna o porowatej powierzchni łatwo przepuszcza wodę, która wnika do podłoża zarówno po opadach deszczu, po topnieniu czapy lodowej na najwyższych szczytach, jak i pochodzącą z mgły w leśnych partiach wyspy (sosna kanaryjska). Ze względu na różnorodność i nietypowość opadów oraz warunki geologiczne na wyspie, nie stosuje się zwykłych popularnych metod magazynowania i wydobywania wody, takie jak budowa zapór czy zbiorników wodnych. Większość wody (ok. 90%) pochodzi ze studzienek oraz galerii perforowanych (galería filtrante). == Flora i fauna == Teneryfa pomimo niewielkiej powierzchni ma zróżnicowana faunę i florę. Wynika to z różnorodności mikroklimatów. Flora na wyspie liczy około 1400 gatunków, w tym 200 gatunków endemicznych Wysp Kanaryjskich, z czego 140 występuje tylko i wyłącznie na Teneryfie. Fauna obejmuje około 400 gatunków ryb, 56 gatunków ptaków, 5 gatunków gadów, 2 gatunki płazów, 13 gatunków ssaków lądowych i kilka tysięcy gatunków bezkręgowców. Faunę i szatę roślinną Teneryfy można podzielić na 6 głównych obszarów, które są związane z wysokością: 0–700 m n.p.m. (suche i słoneczne) – na tym obszarze żyją gatunki odporne na silne działanie promieni słonecznych i niskie opady. Z flory występuje m.in. Euphorbia atropurpurea. W tej części ekosystemu występuje niewiele gatunków kręgowców. Licznie reprezentowane są owady. 200–600 m n.p.m. (ciepłolubne leśne) – ten obszar charakteryzuje się większymi opadami i mniejszym nasłonecznieniem niż partia niższa. Florę reprezentuje m.in. jałowiec, dracena, palmy; faunę m.in. motyl Vanessa vulcania i owadożerne ptaki np. pokrzewka aksamitna i kapturka. 500–1000 m n.p.m. (lasy wawrzynolistne laurisilva) – ten obszar charakteryzuje się obfitymi opadami i częstymi mgłami. Porośnięty jest gęstym lasem dużych drzew, potomków flory w kenozoiku. Występuje głównie wawrzyn (laur), a także ostrokrzew, paprocie, Canarina canariensis. Obszar ten jest bogaty w bezkręgowce, wiele gatunków endemicznych – robaków, mięczaków oraz stawonogów. Z kręgowców żyją m.in. dwa zagrożone wyginięciem gatunki gołębi: Columba bollii (paloma turqué) i Columba junoniae (paloma rabiche). 1000–1500 m n.p.m. (suche lasy) – występujące tam lasy są suche i ubogie w gatunki. Rosną m.in. woskownica, Erica arborea, ostrokrzew. 800–2000 m n.p.m. (lasy sosnowe) – obszar z większymi różnicami temperatury dzień-noc oraz lato-zima, porośnięty lasami sosnowymi – przede wszystkim sosną kanaryjską, występują również czystkowate. Fauna nie jest zróżnicowana, m.in. dzięcioły i Fringilla teydea. ponad 2000 m n.p.m. (wysokie gó