# Służba Bezpieczeństwa (SB) Służba Bezpieczeństwa (SB), potocznie i historycznie określana wraz ze swoim protoplastą jako „bezpieka”, była organem bezpieczeństwa państwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL), działającym w latach 1956–1990. Powołana do zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego kraju, SB stała się symbolem represji politycznych i inwigilacji społeczeństwa polskiego pod rządami komunistycznymi. ## Geneza i Powstanie Powstanie SB wiąże się bezpośrednio z kryzysem politycznym w PRL w połowie lat 50. XX wieku. Ucieczka na Zachód wiceszefa Departamentu X MBP, Józefa Światły, ujawniła brutalne metody działania aparatu bezpieczeństwa w okresie stalinowskim. To skłoniło władze do likwidacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP) i powołania w jego miejsce Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (KdsBP), który następnie został włączony do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW). Na mocy Ustawy Sejmu PRL w listopadzie 1956 roku, powołano Służbę Bezpieczeństwa, która zastąpiła KdsBP. Zmiana ta miała symbolizować liberalizację systemu, jednak w praktyce SB kontynuowała działania mające na celu ochronę władzy komunistycznej. ## Struktura i Organizacja Służba Bezpieczeństwa była rozbudowaną strukturą, obejmującą centralę w Warszawie oraz jednostki terenowe w całym kraju. Centralę stanowiły departamenty i biura Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, nadzorowane bezpośrednio przez ministra lub jego zastępców. Na szczeblu wojewódzkim funkcjonowały wydziały SB w komendach wojewódzkich Milicji Obywatelskiej (MO), kierowane przez zastępców komendantów ds. bezpieczeństwa. ### Pion Centralny Centrala SB składała się z szeregu departamentów i biur, z których każdy odpowiadał za inny obszar działalności operacyjnej: * **Departament I (Wywiad):** Zajmował się prowadzeniem działań wywiadowczych poza granicami kraju. * **Departament II (Kontrwywiad):** Odpowiadał za zwalczanie działalności wywiadowczej obcych państw oraz ochronę tajemnic państwowych. * **Departament III (Walka z Działalnością Antypaństwową):** Skupiał się na zwalczaniu opozycji politycznej, środowisk niezależnych i wszelkich przejawów sprzeciwu wobec władzy komunistycznej. * **Departament IV (Ochrona Kościołów i Związków Wyznaniowych):** Inwigilacja i kontrola działalności Kościoła katolickiego oraz innych związków wyznaniowych. * **Departament V (Ochrona Przemysłu):** Ochrona operacyjna przemysłu przed sabotażem, dywersją i innymi działaniami godzącymi w gospodarkę. * **Departament VI (Ochrona Rolnictwa):** Ochrona operacyjna rolnictwa przed działaniami skierowanymi przeciwko kolektywizacji i innym celom polityki rolnej. * **Biuro „A” (Szyfry):** Odpowiadało za szyfrowanie i deszyfrowanie informacji. * **Biuro „B” (Obserwacja):** Zajmowało się prowadzeniem obserwacji operacyjnych osób i obiektów. * **Biuro „C” (Ewidencja Operacyjna):** Gromadziło i analizowało informacje o osobach i sprawach będących w zainteresowaniu SB. * **Biuro „T” (Technika Operacyjna):** Zapewniało wsparcie techniczne dla działań operacyjnych, w tym podsłuchy, nagrania i inne formy inwigilacji. * **Biuro „W” (Perlustracja Korespondencji):** Kontrola i cenzura korespondencji pocztowej i telekomunikacyjnej. * **Biuro Śledcze:** Prowadziło śledztwa w sprawach o charakterze politycznym. * **Biuro Ochrony Rządu (BOR):** Odpowiadało za ochronę najważniejszych osób w państwie. ### Pion Terenowy Struktury terenowe SB były zorganizowane na szczeblu wojewódzkim, miejskim i rejonowym. W komendach wojewódzkich MO funkcjonowały wydziały SB, kierowane przez zastępców komendantów ds. bezpieczeństwa. W mniejszych jednostkach terenowych działały referaty i sekcje SB. ## Metody Działania Służba Bezpieczeństwa stosowała szeroki wachlarz metod operacyjnych, mających na celu inwigilację i kontrolę społeczeństwa. Do najczęściej stosowanych należały: * **Inwigilacja:** SB prowadziła stałą inwigilację osób i środowisk uznawanych za wrogie wobec systemu komunistycznego. Obejmowała ona m.in. obserwację, podsłuch telefoniczny, kontrolę korespondencji i werbowanie tajnych współpracowników. * **Werbunek Tajnych Współpracowników (TW):** SB rozbudowywała sieć tajnych współpracowników, którzy informowali o nastrojach społecznych, działalności opozycji i innych sprawach będących w zainteresowaniu służb. TW rekrutowano spośród różnych grup społecznych, obiecując im korzyści materialne, awanse zawodowe lub inne przywileje. * **Dezinformacja:** SB prowadziła działania dezinformacyjne, mające na celu skompromitowanie opozycji, sianie zamętu i dezorientacji w społeczeństwie. * **Represje:** SB stosowała represje wobec osób uznawanych za wrogie wobec systemu komunistycznego. Obejmowały one m.in. zatrzymania, aresztowania, pobicia, zwolnienia z pracy, uniemożliwianie awansu zawodowego i inne formy szykan. * **Prowokacje:** SB organizowała prowokacje, mające na celu skompromitowanie opozycji i stworzenie pretekstu do represji. ## Zadania i Działalność Zadania Służby Bezpieczeństwa zasadniczo nie różniły się od zadań jej poprzedników (MBP lub KdsBP). Polegały przede wszystkim na ochronie systemu komunistycznego wewnątrz kraju (i nie tylko) poprzez kontrolowanie i przenikanie do wszystkich struktur życia społecznego w Polsce, a następnie za granicą. SB dokonała m.in. głębokiej penetracji Polonii amerykańskiej, kanadyjskiej oraz brytyjskiej. Służba Bezpieczeństwa brała udział w zwalczaniu opozycji, w represjach wobec uczestników demonstracji i strajków. Odegrała główną rolę obok Milicji Obywatelskiej, ZOMO, ORMO oraz wojska w tłumieniu demonstracji w czasie wydarzeń marca 1968, grudnia 1970 na Wybrzeżu, oraz w Radomiu i Ursusie w czasie wypadków czerwcowych 1976. Służba Bezpieczeństwa poświęciła bardzo dużo środków operacyjnych na inwigilowanie duchowieństwa, niezależnych środowisk intelektualnych, oraz mniejszości narodowych w kraju. Funkcjonariusze SB często działali z naruszeniem prawa PRL, łamali prawa człowieka oraz stosowali tortury, jednak w przeciwieństwie do funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa publicznego działającego do 1956 r. stosujących powszechny terror na masową skalę, robili to znacznie bardziej selektywnie i w sposób celowany. ## Wprowadzenie Stanu Wojennego (1981) Po wybuchu nowej fali strajków w Polsce na początku lat 80. i wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 roku, SB przystąpiła do likwidacji spenetrowanych wcześniej za pomocą agentury środowisk kierowniczych „Solidarności”. W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku aresztowano wiele osób, przewożąc je do więzień lub ośrodków odosobnienia. SB inwigilowała obozy dla internowanych, umieszczając tam swoich tajnych współpracowników. SB brała udział w pacyfikacji kopalni Wujek, w czasie której zginęło 9 górników, oraz w innych podobnych działaniach. Podczas stanu wojennego internowano około 10 tysięcy osób. ## Podstawy Prawne Funkcjonowania Funkcjonowanie SB było uregulowane przepisami o Milicji Obywatelskiej. Ważne przepisy prawne to: * Ustawa o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów z 14 lipca 1983 r. * Ustawa o służbie funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 31 lipca 1985 r. Najważniejsze niejawne dokumenty regulujące zasady funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa: * Instrukcja nr 03/60 z 2 lipca 1960 r. o podstawowych środkach i formach pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa. * Instrukcja o pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych z 1 lutego 1970 r. * Instrukcja w sprawie szczegółowych zasad działalności operacyjnej Służby Bezpieczeństwa z 9 grudnia 1989 r. ## Upadek PRL i Rozwiązanie SB W ostatniej dekadzie istnienia PRL działalność SB koncentrowała się na penetrowaniu opozycji, zwłaszcza zdelegalizowanej „Solidarności”. Wybuchające skandale, takie jak afera „Zalew” i afera „Żelazo”, oraz zbrodnie, jak zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki, kompromitowały SB i podważały legitymację władzy komunistycznej. SB rozpoczęła niszczenie akt osobowych, kart i zbiorów operacyjnych. Od sierpnia 1989 do czerwca 1992 zniszczono ok. 646 000 materiałów ogólnoinformacyjnych z inwentarza MSW. Służbę Bezpieczeństwa rozwiązano w maju 1990 roku. Rozpoczęto proces weryfikacji funkcjonariuszy SB do nowo powstałego Urzędu Ochrony Państwa (UOP). Spośród 14 038 funkcjonariuszy, pozytywnie zaopiniowano 10 439, a negatywnie – 3595. ## Weryfikacja Funkcjonariuszy SB Weryfikacja funkcjonariuszy SB była procesem kwalifikowania do UOP, Policji oraz pracy cywilnej w MSW. Proces był dobrowolny, a jego celem było ustalenie, którzy funkcjonariusze SB mogą kontynuować służbę w nowych warunkach politycznych. ## Archiwa SB Dokumentacja Służby Bezpieczeństwa była grupowana w archiwach według kryteriów: * I – osobowe źródła informacji i kandydaci na osobowe źródła informacji * II – sprawy operacyjne * III – postępowania przygotowawcze * IV – sprawy obiektowe * V – akta osobowe funkcjonariuszy SB * VI – akta osobowe funkcjonariuszy MO * VII – akta osobowe cywilnych pracowników resortu spraw wewnętrznych * X – charakterystyki (opracowania faktograficzne, analityczne, dotyczące grup i organizacji opozycyjnych) ## Służba Bezpieczeństwa w Kulturze Działalność SB stała się tematem wielu filmów, książek i innych dzieł kultury. Przykłady filmów związanych z tematyką SB: * Kret * Popiełuszko. Wolność jest w nas * Zabić księdza * Różyczka * Rysa * Teczka * Sam pośród swoich * Gry uliczne * Żeby nie było śladów * Skąpani w ogniu * Psy * Figurant (2023) * Doppelgänger. Sobowtór ## Zobacz też * SOUD * Instytut Pamięci Narodowej * Lista Wildsteina * Święto Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa