# Order Wojenny Virtuti Militari Order Wojenny Virtuti Militari (VM, łac. *Virtuti Militari* – Męstwu wojskowemu) to najwyższe polskie odznaczenie wojskowe, przyznawane za wybitne zasługi bojowe i akty niezwykłej odwagi na polu bitwy. Jest to jeden z najstarszych orderów wojskowych na świecie. ## Historia ### Ustanowienie Orderu (1792) Order został ustanowiony 22 czerwca 1792 roku przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w celu uhonorowania zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami w czasie wojny polsko-rosyjskiej w obronie Konstytucji 3 Maja. Bezpośrednim impulsem do jego ustanowienia był raport księcia Józefa Poniatowskiego, który po zwycięskiej bitwie domagał się szybkiego wprowadzenia odznaczenia podnoszącego morale wojska. Pierwsze medale, prawdopodobnie zaprojektowane przez króla i Jana Filipa Holzhausera, wręczono 25 czerwca 1792 roku w Ostrogu 15 oficerom i żołnierzom. ### Okres Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1792-1794) Król Stanisław August Poniatowski ustanowił Order, jednak bez sformalizowanej instytucji. Do sierpnia 1792 roku, w tajemnicy przed konfederatami targowickimi, opracowano statut orderu wzorowany na austriackim Orderze Wojskowym Marii Teresy. Order dzielił się na pięć klas: Krzyż Wielki z Gwiazdą, Krzyż Komandorski, Krzyż Kawalerski, Medal Złoty, Medal Srebrny. Po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej nadawanie orderu wstrzymano, a następnie zakazano go nosić i przyznawać pod groźbą surowych kar. Mimo to, po pewnym czasie order został przywrócony przez Sejm grodzieński, choć na krótko, gdyż pod naciskiem Rosji król ponownie zakazał jego noszenia. Za kampanię 1792 roku odznaczono łącznie 526 osób, w tym jednego Krzyżem Komandorskim, 86 Krzyżem i Medalem Złotym oraz 439 Krzyżem i Medalem Srebrnym. ### Okres Księstwa Warszawskiego (1806-1815) W 1806 roku książę Józef Poniatowski podjął starania o przywrócenie orderu w oddziałach polskich walczących w wojskach napoleońskich. Dekret króla saskiego i księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 26 grudnia 1806 roku oficjalnie otworzył drogę do jego nadawania. Ustalono podział orderu na pięć klas, obowiązujący do dziś: Krzyż Wielki, Krzyż Komandorski, Krzyż Kawalerski, Krzyż Złoty, Krzyż Srebrny. Początkowo ordery wyższych klas otrzymywali automatycznie oficerowie w zależności od rangi, jednak z czasem zaczęto go nadawać za konkretne akty bohaterstwa na polu walki. W okresie Księstwa Warszawskiego nadano łącznie 2569 orderów Virtuti Militari. ### Okres Królestwa Polskiego (1815-1831) Po utworzeniu Królestwa Polskiego order zachował swój statut, ale otrzymał nazwę Order Wojskowy Polski. Nadawano go uczestnikom kampanii 1812, 1813 i 1814. Po wybuchu powstania listopadowego orderowi przywrócono nazwę Virtuti Militari. Po upadku powstania car Mikołaj I zniósł order, ustanawiając w zamian Polski Znak Honorowy, będący kopią orderu, ale nie polskim odznaczeniem. W okresie powstania listopadowego orderem uhonorowano ogółem 3863 osoby. ### II Rzeczpospolita (1918-1939) Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Sejm Ustawodawczy wskrzesił order, nadając mu nazwę Orderu Wojskowego Virtuti Militari. Przywrócono dawne znaczenie orderu jako nagrody za czyny wybitnego męstwa i odwagi, dokonane w boju i połączone z poświęceniem dla dobra Ojczyzny. W ustawie określono, że żołnierz mógł otrzymać order poszczególnej klasy za konkretne czyny. Ponadto, odznaczeni otrzymywali dożywotnią pensję orderową i przywileje pierwszeństwa w różnych dziedzinach życia. Wszyscy odznaczeni tworzyli „Zgromadzenie Kawalerów Orderu Virtuti Militari” z Kapitułą na czele, której przewodniczył marszałek Józef Piłsudski. Łącznie, do 1 września 1939 roku, nadano 8389 krzyży wszystkich klas orderu. ### Okres II Wojny Światowej (1939-1945) W okresie II wojny światowej order nadawany był zarówno przez Rząd RP na Uchodźstwie, jak i przez władze w kraju. Po utworzeniu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w 1940 roku, Naczelny Wódz wznowił nadawanie orderu. W latach 1940–1990 nadano w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie łącznie 6160 orderów. Od 1943 roku order nadawany był również przez PKWN, a później przez władze PRL. W 1974 roku władze PRL odznaczyły Orderem Wojennym Virtuti Militari I klasy Leonida Breżniewa, co wywołało protesty wśród przedwojennych dowódców wojskowych. W latach 1943–1989 nadano łącznie 5229 orderów przez władze komunistyczne w Polsce. ### Okres po 1989 roku Po 1989 roku order nie był nadawany. W 1992 roku Sejm RP uchwalił Ustawę, na mocy której orderowi nadano ponownie nazwę Order Wojenny Virtuti Militari. Przywrócono Kapitułę Orderu Wojennego Virtuti Militari, a nadawany ma być przez Prezydenta RP. w 1995 roku Kapituła Orderu Virtuti Militari wyjaśniła kwestie legalności nadań tego odznaczenia w okresie Polski Ludowej, potępiając praktykę nadańorderów przedstawicielom obcego mocarstwa. ## Klasy Orderu Virtuti Militari Order Virtuti Militari dzieli się na pięć klas: * **Krzyż Wielki z Gwiazdą (I klasa):** Nadawany naczelnemu wodzowi za zwycięskie wojny lub dowódcom za bohaterską obronę o strategicznym znaczeniu. * **Krzyż Komandorski (II klasa):** Nadawany dowódcom za zwycięskie bitwy taktyczne lub skuteczną obronę. * **Krzyż Kawalerski (III klasa):** Nadawany oficerom, podoficerom i szeregowym za umiejętne dowodzenie i czyny męstwa. * **Krzyż Złoty (IV klasa):** Nadawany oficerom za umiejętne dowodzenie i osobiste czyny męstwa, a także podoficerom i szeregowym za czyny męstwa. * **Krzyż Srebrny (V klasa):** Nadawany oficerom, podoficerom i szeregowym za czyny męstwa połączone z narażeniem życia. ## Wygląd Odznaki ### Okres 1792–1831 Ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego order miał początkowo formę owalnego krążka ze złota i srebra. Po opracowaniu statutu w sierpniu 1792 roku oznaka otrzymała formę krzyża równoramiennego, emaliowanego na czarno, ze złota i srebra. Na awersie znajdował się orzeł, a na rewersie Pogoń lub napis *Rex et Patria*. ### Okres po 1919 Oznaka orderu po 1919 roku opierała się na wzorach wcześniejszych, choć z rewersu usunięto inicjały króla oraz umieszczono napis Honor i Ojczyzna. Krzyż typu kawalerskiego zakończony na rogach ramion kulkami. ### Okres Powojenny Po wyzwoleniu części Polski z okupacji niemieckiej na podstawie dekretu z dnia 22 grudnia 1944 roku Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego uznano Order Virtuti Militari jako odznaczenie wojskowe dla wyróżniania za wojenne zasługi. Oznaka orderu nieznacznie różniła się od oznaki z 1919 roku. ## Symbolika i Znaczenie Order Virtuti Militari jest symbolem najwyższego uznania dla żołnierskiego męstwa, ofiarności i oddania Ojczyźnie. Jest to odznaczenie o głębokiej tradycji, które na trwałe wpisało się w historię Polski. Nadawany za czyny, które wykraczają poza zwykłą powinność, stanowi wyraz szacunku i pamięci o tych, którzy poświęcili swoje życie w obronie kraju. ## Kawalerowie Orderu Order Virtuti Militari został nadany wielu wybitnym postaciom w historii Polski i innych krajów. Wśród odznaczonych znajdują się m.in.: * Józef Poniatowski * Jan Henryk Dąbrowski * Józef Piłsudski * Ferdynand Foch * Władysław Anders * Tadeusz Bór-Komorowski * Michał Rola-Żymierski * Iwan Koniew * Gieorgij Żukow * Leonid Breżniew (uchylono) ## Order w Kulturze Order Virtuti Militari pojawia się w wielu dziełach kultury, takich jak filmy, książki i utwory muzyczne. Jest to symbol bohaterstwa, patriotyzmu i poświęcenia dla Ojczyzny. Przedwojenni satyrycy lwowscy Szczepko i Tońko byli autorami dialogu pt. Nasze Virtuti Militari z 1938 roku. Powstały filmy dokumentalne pt. Krzyż Virtuti Militari 1792-1992 (2002, reż. Edmund Zbigniew Szaniawski) oraz Virtuti Militari (2002, reż. Zofia Jaremko, Marian T. Kutiak). ## Zobacz też * Kapituła Orderu Virtuti Militari * Jednostki polskie odznaczone orderem Virtuti Militari * Precedencja polskich odznaczeń ## Bibliografia * Ustawa z dnia 1 sierpnia 1919 roku o ustanowieniu orderu wojskowego „Virtuti Militari” * Dekret PKWN z dnia 22 grudnia 1944 roku o orderach, odznaczeniach oraz medalach * Ustawa z dnia 16 października 1992 roku o orderach i odznaczeniach * Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 10 listopada 1992 roku w sprawie opisu, materiału, wymiarów, wzorów rysunkowych oraz sposobu i okoliczności noszenia odznak orderów i odznaczeń * Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych * Stanisław Łoza: Order Virtuti Militari wyd. Warszawa 1920 * Order Virtuti Militari. W: Kazimierz Sejda: Ordery, odznaczenia i medale Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: 1932, s. 21-37. * Andrzej Lipka: Virtuti Militari 1792–1830 wyd. OKO (Obyczaje, Kultura, Osobliwości) Kraków 1975 * Wanda Bigoszewska, Polskie ordery i odznaczenia, Adam Jońca (ilustr.), Warszawa: wyd. Interpress, 1989, ISBN 83-223-2287-9, OCLC 69449613. * Zdzisław Wesołowski: „The Order of Virtuti Militari and its cavaliers 1792–1992” 1992 ISBN 0-937527-00-9 * Bogusław Polak: Virtuti Militari 1919–1997. Wybór źródeł, Koszalin, Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999; ISBN 83-87424-87-0 * Elżbieta Zawacka, Dorota Kromp, Maria Biernacka: Słownik biograficzny kobiet odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari Toruń, Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek, 2004; ISBN 83-88693-03-4 * Wydawnictwo „De Agostini Polska Sp. z o.o.”: Ordery i odznaczenia nr. 1 – ISBN 978-83-248-2723-7 * Krzysztof Filipow: Order Virtuti Militari. Białystok: Łuk, 1992. ISBN 83-85183-27-2. * Kazimierz Madej: Polskie symbole wojskowe 1943–1978. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980. ISBN 83-11-06410-5.