# NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR) NKWD (ros. НКВД СССР), czyli Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (ros. Народный комиссариат внутренних дел СССР) był centralnym organem państwowym (ministerstwem) wchodzącym w skład Rady Komisarzy Ludowych – rządu ZSRR. Instytucja ta istniała pod tą nazwą w latach 1917–1946 i stanowiła główne narzędzie terroru w okresie stalinizmu. ## Historia i Funkcje Początkowo NKWD zajmował się sprawami administracyjno-porządkowymi. Od 1934 roku, po reorganizacji polegającej na wcieleniu do jego struktur OGPU i mianowaniu Gienricha Jagody szefem NKWD (ludowym komisarzem spraw wewnętrznych), rola komisariatu znacznie wzrosła. Był to jeden z elementów przygotowań Józefa Stalina do Wielkiej Czystki lat 1936–1939. NKWD skupił cały aparat represji policyjnych ZSRR, od milicji kryminalnej poprzez wywiad (INO) i kontrwywiad, wojska ochrony pogranicza, administracyjne sądownictwo doraźne (trójki NKWD) po system obozów pracy przymusowej Gułagu. Komisariat nadzorował również lokalne instytucje rządowe, a w 1946 r. został przemianowany na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR. Na terenie całego kraju NKWD działał zarówno bezpośrednio, jak i przez komisariaty spraw wewnętrznych poszczególnych republik (np. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych RFSRR), będące jego filiami. ## Ofiary Represji Nazwa „NKWD” stała się w powszechnej świadomości symbolem zbrodni dokonywanych przez Sowietów. Komisariat był głównym narzędziem w rękach władz radzieckich, którym posłużono się do ogromnych represji wobec własnych obywateli i poza granicami byłego ZSRR, a także masowych deportacji różnych narodowości, w tym Polaków. Organy NKWD były także wykonawcą zbrodni katyńskiej – mordu oficerów Wojska Polskiego w 1940 r., oraz rozstrzeliwań Polaków po wojnie i uwięzienia w byłych obozach koncentracyjnych, np. na Majdanku. Przez więzienie NKWD na Zamku w Lublinie przeszło po wojnie do 1954 roku około 35 tysięcy Polaków, a 333 poniosło śmierć. W czerwcu 1941 roku Biuro Polityczne Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi zobowiązało NKWD ZSRR do wykonania wyroków śmierci na więźniach przebywających w więzieniach zachodnich obwodów Białorusi. Następnie, Ławrientij Beria polecił rozstrzelać wszystkich więźniów znajdujących się w śledztwie oraz skazanych za „działalność kontrrewolucyjną”, „sabotaż gospodarczy”, „dywersję” i „działalność antysowiecką”. Według danych sowieckich z 10 czerwca 1941 roku, w kresowych więzieniach przebywało ok. 40 tys. więźniów, w tym: * ok. 21 tys. więźniów w więzieniach zachodniej Ukrainy, * ok. 16,5 tys. w więzieniach zachodniej Białorusi, * ok. 2,5 tys. w więzieniach na Wileńszczyźnie. Łącznie zamordowano ok. 35 tys. uwięzionych. Masakry miały miejsce m.in. w Brygidkach, w więzieniu śledczym NKWD – Zamarstynów, w więzieniu przy ulicy Łąckiego we Lwowie (ok. 7 tys. ofiar), w Łucku (ok. 2 tys. ofiar), w Wilnie (ok. 2 tys.), w Złoczowie (ok. 700), Dubnie (ok. 1000), Prowieniszkach (500 więźniów), Drohobyczu, Czortkowie, Berezweczu, Samborze. W ciągu tygodnia w czerwcu 1941 NKWD wymordował w więzieniach 14 700 więźniów, a przeszło 20 tysięcy zmarło na szlakach ewakuacyjnych. W latach 1939–1941 NKWD współpracował z Gestapo w zakresie likwidacji podziemia i opozycji politycznej na terenach okupowanych przez ZSRR i III Rzeszę. ## Powstanie Organów Bezpieczeństwa w ZSRR W latach poprzedzających przewrót październikowy w 1917 r. Włodzimierz Lenin i jego współpracownicy nie dostrzegali potrzeby powołania organów bezpieczeństwa i służb wywiadowczych, sądząc, że rewolucja światowa zniszczy system kapitalistyczny. Wydarzenia rewolucyjne w Rosji zmusiły ich jednak do zweryfikowania tych poglądów. Lenin, zaskoczony opozycją wewnętrzną i zewnętrzną wobec Rady Komisarzy Ludowych, zainicjował utworzenie policji politycznej, która stała się jego ulubionym narzędziem. ### Czeka Pierwszym radzieckim organem bezpieczeństwa była Czeka (WCzK) – Ogólnorosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem. Utworzona 28 grudnia 1917 roku z inicjatywy Feliksa Dzierżyńskiego przez Radę Komisarzy Ludowych RFSRR jako centralny organ bezpieczeństwa państwowego. W latach 1917–1930 w RFSRR i każdej republice związkowej istniały ludowe komisariaty spraw wewnętrznych (NKWD), zajmujące się porządkiem publicznym, rejestracją obywateli, pożarnictwem i innymi sprawami. ### GPU i OGPU Po rozwiązaniu Czeka w 1922 roku, jej funkcje przejął GPU (Państwowy Zarząd Polityczny) przy NKWD RFSRR. W 1923 roku GPU przekształcono w OGPU (Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny) przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR, co oznaczało centralizację organów bezpieczeństwa na poziomie całego Związku Radzieckiego. ## Utworzenie NKWD ZSRR Przygotowując się do rozprawy z tzw. leninowskim trzonem partii i do zaprowadzenia dyktatury, Józef Stalin zreorganizował aparat bezpieczeństwa. Po śmierci Wiaczesława Mienżyńskiego w maju 1934 roku, OGPU zostało poddane gruntownej przebudowie i 10 lipca 1934 roku, jako Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB), włączone do Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD). NKWD kontrolował policję polityczną, służby specjalne (wywiad), kontrwywiad (z wyjątkiem wywiadu wojskowego GRU), służby porządkowe (milicję, straż pożarną) oraz system obozów pracy przymusowej – GUŁAG. ### Ludowi Komisarze ZSRR * **Gienrich Jagoda (1934-1936):** Pierwszy ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR. Prawdopodobnie zorganizował zamach na Siergieja Kirowa. Bez względności narzucał stalinowską kolektywizację. Został odsunięty ze stanowiska ze względu na pogłoski o odpowiedzialności OGPU za zamach na Kirowa. * **Nikołaj Jeżow (1936-1938):** Zastąpił Jagodę. Rozpoczął urząd od krwawej rozprawy z ekipą swojego poprzednika. Nakazał stosowanie tortur. Przygotował i rozpoczął masowe represje (Jeżowszczyzna). Zdymisjonowany i stracony w 1940 roku. * **Ławrientij Beria (1938-1945):** Zastąpił Jeżowa. Rozprawił się z ekipą swojego poprzednika, wyhamował Jeżowszczyznę. Nadzorował aresztowania i deportacje w głąb ZSRR setek tysięcy obywateli Litwy, Łotwy, Estonii oraz części Polski. Odpowiedzialny za zbrodnię katyńską. * **Siergiej Krugłow (1945-1946):** Ostatni ludowy komisarz spraw wewnętrznych. W NKWD od 1939 roku. Kierował ochroną konferencji w Teheranie, Jałcie i Poczdamie. ## Organy NKWD Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD) był nadzorowany przez Józefa Stalina za pośrednictwem swojego sekretariatu. Od lipca 1934 do lutego 1941 roku w skład NKWD wchodziło siedem potężnie rozbudowanych zarządów: * GUGB – Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego * GURKM – Główny Zarząd Milicji Robotniczo-Chłopskiej * GUPWO – Główny Zarząd Ochrony Pogranicznej i Wewnętrznej * GUPO – Główny Zarząd Ochrony Przeciwpożarowej * GUŁag – Zarząd Główny Wychowawczych Obozów Pracy i Osiedli Pracy * ACHU – Zarząd Administracyjno-Gospodarczy * OAGS – Wydział Aktów Stanu Cywilnego Do 1939 struktura NKWD ulegała zmianom, m.in. w 1936, 1938. ### GUGB Najważniejszym organem NKWD był Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB), który przejął funkcje dawnego OGPU. GUGB odpowiadał za bezpieczeństwo wewnętrzne, ochronę rządu, wywiad zagraniczny i kontrwywiad. W skład GUGB wchodziły m.in. następujące oddziały: * OORPP – Oddział Ochrony Przywódców Partii i Państwa * OO – Oddział Operacyjny * KRO – Oddział Kontrwywiadu * SPO – Oddział Tajno-Polityczny * OO – Oddział Specjalny * TO – Oddział Transportu * INO – Oddział Zagraniczny * USO – Oddział Ewidencyjno-Statystyczny * SO – Oddział Specjalny (Szyfrów) * TO – Oddział Więzienny * WO – Oddział Transportu Wodnego * OOT – Oddział Techniki Operacyjnej Na czele GUGB stał szef NKWD, a następnie powołano stanowisko nadzorcy GUGB, które pełnił Jakow Agranow. ## Wielka Czystka NKWD był głównym narzędziem wielkiej czystki przeprowadzonej w latach 1936–1938 na rozkaz Stalina i jego popleczników. W tym okresie NKWD zamordowało kilka milionów osób, a kilkakrotnie więcej trafiło do obozów koncentracyjnych Gułagu. Po czystce w Armii Czerwonej organy NKWD rozpoczęły czystki w służbach specjalnych, szczególnie w wywiadzie zagranicznym (INO). Zgładzono m.in. naczelników INO NKWD, doświadczonych oficerów wywiadu, takich jak Abram Słucki, oraz wielu innych oficerów wywiadu pracujących w centrali na Łubiance. Celem stali się również oficerowie przebywający na zagranicznych placówkach, wzywani do Moskwy i następnie więzieni i mordowani. Aleksandr Orłow, były szef GRU, odmówił powrotu do kraju, unikając w ten sposób śmierci. ## Skład Narodowościowy W przeddzień wielkiego terroru wśród pracowników na kierowniczych stanowiskach w NKWD przodowali Żydzi (38%) i Rosjanie (32%). Po czystkach beriowskich w 1940 roku Rosjanie stanowili 65%, Ukraińcy – 17%, Gruzini – 7%, Żydzi – 3,5%. ## Odrębny Komisariat W lutym 1941 roku wywiad zagraniczny (INO) i służby bezpieczeństwa (GUGB) zostały wyłączone z NKWD i stały się niezależnym Ludowym Komisariatem Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB). Do stanu poprzedniego powrócono w lipcu 1941 roku, po wybuchu wojny z Niemcami, a w marcu 1943 nastąpiła kolejna reorganizacja i ponowne rozdzielenie. ## Zmiana Nazwy i Podział na Ministerstwa W 1946 roku, na rozkaz Józefa Stalina, Ludowe Komisariaty przeformowano w ministerstwa. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD) został przeformowany na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR (MWD), na czele którego stanął Siergiej Krugłow. ## Zabójcy z Radzieckich Tajnych Służb (Mokryje Dieła) Od początku istnienia radzieckich służb specjalnych, w ich strukturach organizowano specjalne grupy, wydziały lub departamenty zajmujące się tzw. mokrą robotą. Do znanych akcji należało m.in. porwanie i zamordowanie generała Aleksandra Kutiepowa oraz zamordowanie Jewhena Konowalca, przywódcy Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. ## Obywatele Polscy w NKWD Po zagarnięciu przez Armię Czerwoną w 1939 roku terenów II Rzeczypospolitej służbę w strukturach NKWD podjęła liczna grupa obywateli polskich, głównie narodowości żydowskiej, zmieniających po wojnie nazwiska na polskie. W Aleksandrowskiej Szkole NKWD pod Smoleńskiem szkolono kadry NKWD, które następnie pełniły funkcje w MBP. ## Budynki NKWD NKWD przejął wiele budynków w całym Związku Radzieckim, m.in. na Łubiance w Moskwie, tzw. Wielki Dom w Sankt Petersburgu oraz liczne więzienia, takie jak Butyrki i Lefortowo. ## Zobacz Też * 38 Dywizja Strzelecka Wojsk Konwojujących NKWD * 171 Samodzielny Batalion Wojsk NKWD * 267 Pułk Strzelecki NKWD * 290 Pułk NKWD * 332 Pułk Pograniczny NKWD * Wasilij Błochin * OKB ## Bibliografia * Wiesław Charczuk. Działalność radzieckiego aparatu bezpieczeństwa i kontrwywiadu(NKWD i Smiersz) przeciwko podziemiu niepodległościowemu na Podlasiu i wschodnim Mazowszu lipiec 1944 – grudzień 1945. „Wschodni Rocznik Humanistyczny”. 3, s. 313–333, 2006. * Piotr Kołakowski: NKWD i GRU na ziemiach Polskich 1939–1945. Kulisy wywiadu i kontrwywiadu, Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2002 * Paweł Wieczorkiewicz: Łańcuch Śmierci: Czystka w Armii Czerwonej 1937–1939, Oficyna Wydawnicza „Rytm” Warszawa 2001 * Thomas B. Allen, Norman Polmar: Spy Book: The Encyclopedia of Espionage, 1997 * Bogusław Wołoszański: Ten okrutny wiek, cz. I Sensacje XX Wieku, Warszawa 1995 * Bogusław Wołoszański: Ten okrutny wiek, cz. II Sensacje XX Wieku, Warszawa 1996 * Paweł Sudopłatow: Wspomnienia niewygodnego świadka, seria Kulisy wywiadu i kontrwywiadu, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 1999 * Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, tom I, 1944–1956. Krzysztof Szwagrzyk (red.). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2005. ISBN 83-89078-94-5. ## Linki zewnętrzne * [Biografie funkcjonariuszy NKWD na stronie rosyjskiego Stowarzyszenia Memoriał (ros.)](https://www.memo.ru/)