Popiół i diament – polski czarno-biały dramat filmowy z 1958 roku w reżyserii Andrzeja Wajdy, zrealizowany na podstawie powieści Jerzego Andrzejewskiego o tym samym tytule. Akcja filmu toczy się w 1945 roku, tuż po zakończeniu II wojny światowej. Jego głównym bohaterem jest były żołnierz Armii Krajowej (AK), Maciek Chełmicki, który działając w podziemiu antykomunistycznym otrzymuje rozkaz likwidacji Szczuki, lokalnego sekretarza Polskiej Partii Robotniczej. Z biegiem czasu u Chełmickiego pojawia się coraz więcej wątpliwości. Wajda, przekładając na język filmu literacki pierwowzór Andrzejewskiego, złagodził propagandową wymowę powieści. Filmowy Popiół i diament, zamiast faworyzować punkt widzenia komunistycznych notabli, skupia się na tragicznych losach partyzantów z powojennego podziemia niepodległościowego. Po trwających ponad trzy miesiące zdjęciach film otrzymał od władz pozwolenie na rozpowszechnianie dzięki wstawiennictwu samego Andrzejewskiego. Chociaż nie został dopuszczony do konkursu głównego na festiwalu filmowym w Cannes, to na festiwalu w Wenecji nagrodzono go nagrodą FIPRESCI. Popiół i diament spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem krytyków zarówno w Polsce, jak i za granicą. Film jednak skłaniał do dwuznacznych interpretacji. Krytykowali go zarówno marksistowscy recenzenci, jak i – po latach, w początkach okresu transformacji – także publicyści konserwatywni. Ci ostatni zarzucali Wajdzie fałszowanie historii oraz powielanie – mimo wszystko – propagandowego przekazu pierwowzoru literackiego. Mimo uchybień historycznych Popiół i diament pozostaje jednak jednym z najważniejszych dzieł polskiej szkoły filmowej. Odnajdywano w nim nawiązania do romantyzmu i symbolizmu, ekspresjonistyczną wizję świata oraz portret polskiej młodzieży nie tyle z okresu wojny, ile z pokolenia popaździernikowego. Zagrawszy rolę w tym filmie, Zbigniew Cybulski był wielokrotnie porównywany do amerykańskiego symbolu buntu młodego pokolenia, aktora Jamesa Deana. == Fabuła == Akcja filmu Popiół i diament rozpoczyna się 8 maja 1945 roku. Maciek, Andrzej oraz Drewnowski, trzej byli żołnierze Armii Krajowej, obecnie działają w szeregach podziemia niepodległościowego. Mężczyźni otrzymują rozkaz zabicia Szczuki, sekretarza Polskiej Partii Robotniczej. Zasadzkę na niego organizują przy wiejskiej kapliczce. Ostrzeliwują wojskowy samochód, ale dochodzi do pomyłki – zamiast komunistycznego aparatczyka zastrzeleni zostają pracownicy budowlani z cementowni. Zamachowcy uciekają z miejsca akcji, nie zauważając, że tą samą drogą przejeżdża identyczny samochód wiozący Szczukę. Ten, widząc, co zaszło przed jego przybyciem, w obecności świadków zajścia wspomina poległych towarzyszy i poprzysięga zemstę na sprawcach zbrodni. Akcja filmu przenosi się następnie do hotelu „Monopol”, znajdującego się w Ostrowcu Świętokrzyskim. Maciek zasiada przy hotelowym barze, nawiązując rozmowę z barmanką Krystyną, w której się zakochuje. Szczuka melduje się w hotelu „Monopol”. W recepcji spotyka Maćka, który właśnie dowiaduje się, że zabili nie tego człowieka. Andrzej, podczas pobytu w mieszkaniu sympatyzującej z podziemiem rodziny Staniewiczów, otrzymuje od swego przełożonego (Wagi) jednoznaczny rozkaz powtórzenia egzekucji sekretarza PPR. Szczuka z kolei bezskutecznie poszukuje u Staniewiczów swojego syna Marka. W międzyczasie w sali hotelowej rozpoczyna się bankiet mający uczcić wyzwolenie Polski spod niemieckiej okupacji. W barze do Maćka przysiada się Andrzej, przekazując mu rozkaz od dowództwa. Gdy w sali obok wykonywana jest pieśń Czerwone maki na Monte Cassino, mężczyźni rozmawiają o poległych przyjaciołach z czasów wojny. Maciek zapala na ich cześć napełnione spirytusem kieliszki. Drewnowski, który zgodził się współpracować z władzą komunistyczną, po pijanemu rozmawia z dziennikarzem Pieniążkiem o korzyściach i możliwościach związanych z nową rzeczywistością. Nocą, gdy w swoim pokoju Maciek przygotowuje broń, na umówione spotkanie przychodzi Krystyna. Rodzi się między nimi uczucie. Kochają się, po czym wychodzą na spacer po mieście. Gdy zaczyna padać deszcz, kryją się w zbombardowanym kościele, gdzie Krystyna czyta umieszczony na ścianie fragment wiersza Cypriana Kamila Norwida, który zdradza sens i pochodzenie tytułowego popiołu i diamentu. Zwiedzając budynek, Krystyna łamie obcas. Gdy Maciek go naprawia, o szarganie świętości miejsca oskarża ich strażnik, który czuwa nad dwoma ciałami osób omyłkowo zabitych przez żołnierzy podziemia. Po wyjściu ze świątyni para się rozdziela. Powróciwszy do hotelu, Maciek rozmawia z Andrzejem na temat sensu dalszej walki. Chce się wycofać, ale ostatecznie podejmuje się wykonania rozkazu samodzielnie i po raz ostatni. Z kolei na bankiecie całkiem pijany Drewnowski wchodzi na stół i oblewa zgromadzonych pianą z gaśnicy, co przekreśla jego polityczną karierę. Szczuka, dowiedziawszy się, że jego syn znajduje się w placówce Urzędu Bezpieczeństwa, opuszcza hotel, by udać się do siedziby UB. Maciek, wyczuwając okazję do rozprawienia się z komunistą, podąża za nim. Gdy spotykają się na pustej ulicy, były akowiec oddaje kilka strzałów z bliska, prosto w ciało komunisty. Umierający Szczuka obejmuje zabójcę, po czym ześlizguje się na bruk i umiera. W tym samym momencie w niebo strzelają race na cześć wyzwolenia, a uczestnicy bankietu jednostajnie tańczą poloneza. Po powrocie do hotelu Maciek spotyka barmankę. Ona chce go zatrzymać, ale on podjął już decyzję o wyjeździe. Musi stąd uciekać i poświęcić rodzące się między nimi uczucie, zanim rozpoczną się poszukiwania mordercy Szczuki. O poranku Maciek opuszcza hotel. Po drodze na pociąg zauważa Andrzeja, który rozprawia się z Drewnowskim za zdradę podziemia. Zdrajca rozpoznaje Maćka, ale on nie chce mieć już z nim nic wspólnego. Uciekając przed Drewnowskim, nie zatrzymuje się na polecenie ulicznego patrolu Wojska Polskiego. Żołnierze przekonani, że jest uzbrojony, chcąc udaremnić mu ucieczkę, strzelają do niego serią z pistoletu maszynowego. Śmiertelnie ranny Maciek umiera na wysypisku śmieci. == Obsada == Opracowano na podstawie materiału źródłowego. == Produkcja == === Opracowanie scenariusza i prace przygotowawcze === Popiół i diament jest luźną adaptacją utworu literackiego autorstwa Jerzego Andrzejewskiego o tym samym tytule, który został opublikowany w 1948 roku. Powieść ta była w komunistycznej Polsce obowiązkową lekturą szkolną i cieszyła się poważaniem u ówczesnych władz; pierwotnie zamierzali ją zekranizować Erwin Axer i Antoni Bohdziewicz. Andrzej Wajda usłyszał o niej od Tadeusza Janczara w 1957 roku podczas pobytu w szpitalu. Gdy powieść Andrzejewskiego zarekomendował Wajdzie jego drugi reżyser, Janusz Morgenstern, po lekturze uznał on, że to będzie dobry materiał na film. 15 listopada 1957 roku Wajda wysłał list do Andrzejewskiego, w którym zaproponował mu scenariusz adaptacji. Wykluczył z niego dwa zasadnicze wątki pierwowzoru literackiego: historię Antoniego Kosseckiego oraz zorganizowanego podziemia składającego się z kilkunastoletnich chłopców. Kluczowy zatem stał się motyw konfrontacji Maćka ze Szczuką. W listopadzie 1957 roku Wajda osobiście spotkał się z Andrzejewskim, a większość grudnia poświęcili na wzmożone prace nad przygotowywanym scenariuszem. Twórcy zdecydowali się na pominięcie dalszych pobocznych wątków oraz skrócenie czasu akcji do 24 godzin, aby zachować klasyczną zasadę jedności czasu. Prace nad scenariuszem zostały ostatecznie zakończone w styczniu 1958 roku, czego dowodzi fakt, że posiedzenie Komisji Ocen Scenariuszy odbyło się 17 stycznia. Przewodniczący komisji Tadeusz Karpowski ostatecznie wyraził zgodę na rozpoczęcie prac nad filmem, zgłaszając jednak „wątpliwości […] natury dramaturgicznej, […] ideowej, dotyczące wypracowania scenariuszowego”. Po zatwierdzeniu scenariusza reżyser przystąpił do przygotowań w ramach Studia Filmowego „Kadr”. Jako miejsce kręcenia zdjęć zamierzał wybrać Łódź, ale ostatecznie zdecydował, że metaforyczny Ostrowiec zostanie wykreowany w Wytwórni Filmów Fabularnych nr 2 we Wrocławiu. Wynikało to zarówno z możliwych oszczędności, jak i z potrzeby, aby władze centralne poświęciły mniejszą uwagę kontrowersyjnemu projektowi. 3 lutego 1958 roku, właściwie samodzielnie, pełniący obowiązki szefa kinematografii Jerzy Lewiński podjął decyzję o rozpoczęciu produkcji. Na podstawie umowy o dzieło Wajda otrzymał wynagrodzenie w wysokości 69 000 złotych, natomiast Andrzejewski – 31 500 złotych. Budżet całego filmu (już po zakończeniu produkcji) szacuje się na 6 070 000 złotych. Rozpoczął się proces kompletowania ekipy filmowej. Do realizacji Popiołu i diamentu Wajda zatrudnił kierownika produkcji Stanisława Adlera. Za zdjęcia odpowiadał Jerzy Wójcik, natomiast opracowanie muzyczne zlecono Filipowi Nowakowi, kierownikowi Kwintetu Rytmicznego Polskiego Radia we Wrocławiu. Ustalone zostało, że zdjęcia będą kręcone najpierw we wnętrzach zaprojektowanych w atelier, a dopiero potem w plenerach. Za główną scenografię posłużyła wykonana w atelier konstrukcja hotelu „Monopol”. Wnosiła ona element symboliczny – ów budynek po burzliwych czasach wojny próbuje zachować elegancję, lecz w istocie podupada. Oprócz atelier wykorzystano także wnętrza naturalne – między innymi kościół świętej Barbary, kamienicę przy ulicy Franciszkańskiej oraz kaplicę pod Trzebnicą. Trudności Wajdzie sprawił dobór obsady aktorskiej. Dopomógł mu w tym Morgenstern, który był obeznany z rynkiem aktorskim w Polsce. To właśnie on wymusił na reżyserze wybór Zbigniewa Cybulskiego do roli Maćka, choć pierwotnie przewidywane było obsadzenie w tej roli Tadeusza Janczara. Wbrew intencji kostiumolog Katarzyny Chodorowicz odtwórca głównej roli zdecydował się grać w swoim ubraniu: kurtce, dżinsach i pionierkach. Cybulski, ze względu na nieszczególnie aktorski charakter swego wzroku, dokonał kolejnego brawurowego wyboru: mimo protestów Wajdy zagrał w czarnych okularach. Wacław Zastrzeżyński otrzymał rolę Szczuki, natomiast Krystynę – mimo początkowych wątpliwości reży