# Ismail Kadare Ismail Kadare (ur. 28 stycznia 1936 w Gjirokastrze, zm. 1 lipca 2024 w Tiranie) był jednym z najwybitniejszych albańskich pisarzy XX i XXI wieku. Jego twórczość, obejmująca powieści, poezję, eseje i scenariusze filmowe, porusza szeroki wachlarz tematów, od historii Albanii i jej mitologii po uniwersalne kwestie związane z władzą, totalitaryzmem i ludzką kondycją. Kadare jest laureatem wielu prestiżowych nagród literackich, w tym Man Booker International Prize oraz Nagrody Księżnej Asturii. ## Życiorys ### Wczesne lata i edukacja Ismail Kadare urodził się w Gjirokastrze, mieście o bogatej historii i kulturze, położonym w południowej Albanii. Studia literackie rozpoczął na Uniwersytecie w Tiranie, a następnie kontynuował je w Instytucie Gorkiego w Moskwie. W 1954 roku, jako młody poeta, opublikował swój pierwszy zbiór wierszy zatytułowany *Frymëzime djaloshare* (Młodzieńcze inspiracje). Pobyt w Moskwie został przerwany w 1960 roku, kiedy to Kadare został zmuszony do powrotu do Albanii w związku z rozłamem radziecko-albańskim. ### Kariera zawodowa i twórczość Po powrocie do kraju Ismail Kadare pracował jako dziennikarz, a także angażował się w życie polityczne, pełniąc funkcję deputowanego do albańskiego parlamentu. W latach 80. zajmował stanowisko wiceprzewodniczącego Frontu Demokratycznego, ówczesnej komunistycznej organizacji masowej. Jednak to jego twórczość literacka przyniosła mu największe uznanie. Przełomem w jego karierze była powieść *Generał martwej armii*, wydana w 1963 roku. Utwór ten, poruszający temat powracających na albańską ziemię szczątków włoskich żołnierzy poległych podczas II wojny światowej, zdobył mu sławę w Albanii, a następnie międzynarodowe uznanie. W kolejnych latach Kadare opublikował szereg powieści, które ugruntowały jego pozycję jako jednego z najważniejszych pisarzy Albanii i Europy. ### Emigracja i dalsza działalność 24 października 1990 roku Ismail Kadare opuścił Albanię i uzyskał azyl polityczny we Francji. Decyzja ta była podyktowana pogarszającą się sytuacją polityczną w kraju oraz obawami o wolność słowa i twórczości. Na emigracji Kadare kontynuował pisanie, publikując kolejne powieści i eseje. Mieszkał w Paryżu, jednocześnie utrzymując bliskie związki z Albanią i regularnie odwiedzając Tiranę. ### Nagrody i wyróżnienia Ismail Kadare jest laureatem wielu prestiżowych nagród literackich, zarówno krajowych, jak i międzynarodowych. W 2005 roku otrzymał jako pierwszy Nagrodę Man Booker International Prize, w 2009 Nagrodę Księżnej Asturii w dziedzinie literatury, a w 2015 Nagrodę Jerozolimską. W 2020 roku został uhonorowany Neustadt International Prize for Literature. ### Śmierć i upamiętnienie Ismail Kadare zmarł 1 lipca 2024 roku w szpitalu w Tiranie na atak serca. Został pochowany 3 lipca 2024 roku na cmentarzu Tufinë w Tiranie. Imieniem pisarza nazwano ulice w Gjirokastrze i w Bilisht, co stanowi wyraz uznania dla jego wkładu w kulturę i literaturę albańską. ## Twórczość Twórczość Ismaila Kadarego charakteryzuje się bogatą tematyką, oryginalnym stylem i głębokim przesłaniem. W swoich utworach pisarz często porusza tematykę związaną z historią Albanii, jej mitologią i kulturą. Ważnym motywem jego twórczości jest także analiza mechanizmów władzy i państwa totalitarnego. Kadare wnikliwie obserwuje i opisuje relacje między jednostką a systemem politycznym, ukazując wpływ ideologii i propagandy na życie społeczne oraz psychikę ludzką. ### Tematyka Do głównych tematów poruszanych w twórczości Ismaila Kadarego należą: * **Historia Albanii:** Kadare często sięga do przeszłości Albanii, ukazując jej burzliwe dzieje, walki o niepodległość i konflikty z sąsiednimi państwami. Powieści takie jak *Kronika w kamieniu* czy *Kto przyprowadził Doruntinę?* są przykładami jego zainteresowania historią i tradycją albańską. * **Totalitaryzm:** Analiza mechanizmów państwa totalitarnego stanowi ważny element twórczości Kadarego. Pisarz ukazuje wpływ ideologii i propagandy na życie społeczne i psychikę ludzką, a także konsekwencje ucisku politycznego i braku wolności słowa. Powieści takie jak *Pałac snów* czy *Następca* są przykładami jego krytycznego spojrzenia na systemy totalitarne. * **Mitologia i folklor:** Kadare często sięga do albańskiej mitologii i folkloru, wykorzystując motywy i symbole z ludowych opowieści i legend. W jego twórczości można odnaleźć odniesienia do postaci i wydarzeń z albańskich mitów i legend, co nadaje jego utworom unikalny charakter i głębię. * **Kultura i tożsamość:** Kadare porusza także tematy związane z kulturą i tożsamością albańską. W swoich utworach pisarz ukazuje bogactwo i różnorodność albańskiej kultury, a także złożoność problemów związanych z tożsamością narodową w kontekście historii i polityki. ### Styl Styl Ismaila Kadarego charakteryzuje się: * **Prostotą i klarownością:** Kadare posługuje się językiem prostym i klarownym, unikając zawiłych konstrukcji i wyszukanych metafor. Jego proza jest łatwa w odbiorze, co przyczynia się do jej popularności wśród czytelników na całym świecie. * **Realizmem magicznym:** W twórczości Kadarego można odnaleźć elementy realizmu magicznego, czyli łączenia elementów realistycznych z elementami fantastycznymi i irracjonalnymi. Realizm magiczny nadaje jego utworom oniryczny charakter i pozwala na głębsze poruszenie problemów egzystencjalnych i metafizycznych. * **Ironią i humorem:** Kadare często posługuje się ironią i humorem, aby zdystansować się od opisywanych wydarzeń i zjawisk. Ironia i humor pozwalają mu na krytyczne spojrzenie na rzeczywistość i demaskowanie absurdów życia społecznego i politycznego. ## Polskie przekłady Twórczość Ismaila Kadarego jest dobrze znana polskim czytelnikom dzięki licznym przekładom jego utworów na język polski. Polskie przekłady jego powieści publikowały m.in. wydawnictwa Czytelnik, Państwowy Instytut Wydawniczy, Znak, Świat Książki i Pogranicze. Do najważniejszych polskich przekładów powieści Ismaila Kadarego należą: * *Generał martwej armii* (przeł. M. i C. Gawrysiowie, Warszawa 1984) * *Krew za krew* (przeł. Anna Mencwel, Warszawa 1988) * *Kto przyprowadził Doruntinę?* (przeł. Anna Laurent, Poznań 1991) * *Akta sprawy H.* (przeł. Anna Laurent, Poznań 1994) * *Potwór* (przeł. Krystyna Arustowicz, Warszawa 2000) * *Pałac snów* (przeł. Dorota Horodyska, Kraków 2006) - pierwszy przekład na język polski bezpośrednio z języka albańskiego * *Następca* (przeł. Dorota Horodyska, Warszawa 2008) * *Ślepy ferman* (przeł. Dorota Horodyska, Sejny 2010) * *Córka Agamemnona* (przeł. Dorota Horodyska, Warszawa 2011) * *Wypadek* (przeł. Dorota Horodyska, Warszawa 2013) * *Kolacja dla wroga* (przeł. Dorota Horodyska, Warszawa 2013) * *Kronika w kamieniu* (przeł. Marek Jeziorski, Warszawa 2023) * *Most o trzech przęsłach* (przeł. Marek Jeziorski, Warszawa 2024) ## Znaczenie Ismail Kadare jest uważany za jednego z najważniejszych pisarzy albańskich i europejskich XX i XXI wieku. Jego twórczość wywarła ogromny wpływ na literaturę albańską i światową. Kadare jest ceniony za swoje powieści, które poruszają ważne tematy społeczne i polityczne, a także za swój oryginalny styl i głębokie przesłanie. Jego utwory zostały przetłumaczone na wiele języków i są czytane przez miliony ludzi na całym świecie. Kadare jest także symbolem wolności słowa i sprzeciwu wobec totalitaryzmu. Jego twórczość przypomina o konieczności obrony wartości demokratycznych i praw człowieka. Ismail Kadare na trwałe wpisał się do kanonu literatury światowej, a jego twórczość będzie inspiracją dla przyszłych pokoleń pisarzy i czytelników.