# Aleje Jerozolimskie: Historia i współczesność jednej z głównych arterii Warszawy Aleje Jerozolimskie to ikoniczna ulica Warszawy, która łączy Śródmieście z dzielnicami Ochota, Włochy i Ursus, a dalej prowadzi aż do Pruszkowa. Jej bogata historia, liczne zabytki i strategiczne znaczenie komunikacyjne czynią ją jedną z najważniejszych arterii w stolicy Polski. ## Historia Alej Jerozolimskich ### Geneza nazwy i początki ulicy Nazwa Alej Jerozolimskich wywodzi się od osiedla żydowskiego Nowa Jerozolima, które powstało w XVIII wieku na zachód od dzisiejszego placu Zawiszy. Osiedle to zostało założone w 1774 roku na terenie jurydyki Bożydar-Kałęczyn, należącej do Augusta Sułkowskiego, magnata і генерала. Początkowo droga prowadząca do osiedla nazywana była Drogą Jerozolimską, a następnie Ulicą Jerozolimską. Nazwa Aleja Jerozolimska pojawiła się później, aż ustaliła się obecna forma w liczbie mnogiej – Aleje Jerozolimskie. ### Wytyczenie ulicy w XIX wieku Ostateczne wytyczenie ulicy nastąpiło w latach 1823–1824. Aleje Jerozolimskie przecięły wówczas całe miasto, prowadząc od rogatek Jerozolimskich aż do brzegu Wisły. Szeroka na 40 metrów arteria została obsadzona czterema rzędami topoli, co nadawało jej reprezentacyjny charakter. ### Rozwój i znaczenie w XIX i XX wieku W 1845 roku przy skrzyżowaniu z ulicą Marszałkowską wybudowano Dworzec Wiedeński według projektu Henryka Marconiego. To wydarzenie przyczyniło się do wzrostu znaczenia Alej Jerozolimskich. Wzdłuż ulicy zaczęły powstawać eklektyczne, secesyjne i modernistyczne kamienice, nadając jej charakter wielkomiejskiej arterii. W 1902 roku, w pobliżu skrzyżowania z ulicą Żelazną, wybudowano Dworzec Kaliski, zaprojektowany przez Józefa Hussa. W 1908 roku Aleje Jerozolimskie stały się trasą dla pierwszych elektrycznych tramwajów w Warszawie. W latach 1904–1913 wzniesiono wiadukt prowadzący do budowanego mostu Mikołajewskiego (obecnie mostu Poniatowskiego). ### XX wiek: Modernizacja i zmiany W latach 1921–1932 pod Alejami Jerozolimskimi wybudowano tunel kolei średnicowej, co dodatkowo usprawniło komunikację w mieście. W 1924 roku u zbiegu Alej Jerozolimskich i ulicy Emilii Plater uruchomiono pierwszą w Warszawie i w Polsce stację paliw, należącą do spółki Nobel. ### Okres II Wojny Światowej i Powstania Warszawskiego Zabudowa Alej Jerozolimskich poważnie ucierpiała w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku. Podczas okupacji niemieckiej Aleje Jerozolimskie nosiły nazwę Bahnhofstraße (ul. Dworcowa) w latach 1941−1943, a następnie Reichstraße (ul. Rzeszy/Państwowej) (odcinek od pl. A. Zawiszy do ul. Marszałkowskiej) i Ostlandstraße (ul. Ziem Wschodnich) (odcinek od ul. Marszałkowskiej do mostu Poniatowskiego) w latach 1943−1945. Podczas powstania warszawskiego ulica była areną zaciętych walk. W pobliżu ul. Brackiej zbudowano barykadę, która umożliwiała piesze połączenie między północną i południową częścią miasta. Po upadku powstania Niemcy wysadzili Dworzec Główny i spalili większość kamienic pomiędzy Nowym Światem i Marszałkowską. ### Powojenna odbudowa i zmiany 19 stycznia 1945 roku w Alejach Jerozolimskich odbyła się defilada Wojska Polskiego, którą przyjęli Bolesław Bierut i Edward Osóbka-Morawski. Od 27 listopada 1946 do 22 czerwca 1949 roku odcinek Alej Jerozolimskich od ul. Marszałkowskiej do Nowego Światu wraz z fragmentem obejmującym al. 3 Maja nosił nazwę al. Generała Władysława Sikorskiego. W styczniu 1948 roku na skrzyżowaniu z ul. Nowy Świat zainstalowano pierwszą po wojnie sygnalizację świetlną. W 1958 roku poszerzono jezdnię pomiędzy ulicami Nowy Świat i Marszałkowską. ### Aleje Jerozolimskie jako część tras międzynarodowych W latach 60. i 70. XX wieku Aleje Jerozolimskie były częścią czterech dróg międzynarodowych: * E7: od pl. Artura Zawiszy do skrzyżowania z ul. Marchlewskiego i ul. Chałubińskiego, * E8: od ronda Dmowskiego do mostu Poniatowskiego, * E81: od skrzyżowania z ul. Marchlewskiego i ul. Chałubińskiego do mostu Poniatowskiego, * E82: przebieg wspólny z E7. ## Przebieg Alej Jerozolimskich Aleje Jerozolimskie rozpoczynają się od skrzyżowania z mostem Księcia Józefa Poniatowskiego, krzyżują się z Nowym Światem (rondo gen. Charles’a de Gaulle’a), następnie z Marszałkowską (rondo Dmowskiego), aleją Jana Pawła II i ul. Żelazną. Po przejściu przez plac Zawiszy skręcają na południowy zachód i biegną do granicy Warszawy. Od ronda Zesłańców Syberyjskich do ulicy Łopuszańskiej Aleje Jerozolimskie są częścią Obwodnicy Etapowej Warszawy oraz drogi krajowej nr 7 i trasy europejskiej E77. Ulica biegnie do Pruszkowa, gdzie przechodzi w aleję Wojska Polskiego na wysokości skrzyżowania z ulicami Bolesława Prusa i Bohaterów Warszawy (droga wojewódzka nr 718). Po remoncie w latach 70. XX wieku, układ ulicy w północnej Ochocie uległ zmianie. Odcinek od pl. Zawiszy do ul. Spiskiej wybudowano tylko połowicznie (jezdnia w kierunku ze wschodu na zachód). Obecnie ten jednokierunkowy odcinek wydłużono do ul. Niemcewicza. Ruch w kierunku z zachodu na wschód poprowadzony jest ul. Niemcewicza i ul. Grójecką. Taki układ wynikał z planów budowy tunelu pod rondem, którego ostatecznie nie zrealizowano. ## Ważniejsze obiekty przy Alejach Jerozolimskich Wzdłuż Alej Jerozolimskich znajduje się wiele ważnych obiektów kulturalnych, historycznych i biznesowych, które świadczą o znaczeniu ulicy dla Warszawy. * Muzeum Narodowe * Gmach dawnego Domu Partii * Sztuczna palma na rondzie gen. Charles’a de Gaulle’a * Pomnik Partyzanta * Gmach Banku Gospodarstwa Krajowego * Dom handlowy Vitkac * Centralny Dom Towarowy, obecnie biurowiec Cedet * Widok Towers * Rotunda PKO w Warszawie * Hotel Metropol * Hotel Polonia Palace * Słup kilometrowy * Tunel średnicowy * Dworzec Warszawa Śródmieście * Dworzec Centralny * Centrum LIM * Stacje kolei średnicowej i WKD * Central Tower * Gmach Wojskowego Instytutu Geograficznego * Osiedle Kombajn * Atlas Tower * Aleje Jerozolimskie-Zachód * Główny Inspektorat Transportu Drogowego * Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne * Eurocentrum Office Complex * Urząd Transportu Kolejowego * Polskie Koleje Państwowe * PKP Informatyka * PKP Intercity * Dworzec kolejowy Warszawa Zachodnia * Dworzec autobusowy Warszawa Zachodnia * Park Pięciu Sióstr * Centrum handlowe Atrium Reduta * Centrum handlowe Blue City * Urząd Regulacji Energetyki * Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych * Przystanek kolejowy Warszawa Aleje Jerozolimskie Po południowej stronie ulicy zachował się ciąg przedwojennych kamienic, z których część jest wpisana do rejestru zabytków: * Aleje Jerozolimskie 27 – kamienica Zygmunta Regelmana (1893) * Aleje Jerozolimskie 45 – Hotel Polonia Palace (1913) * Aleje Jerozolimskie 47 – kamienica Wilhelma Rakmana (1906) * Aleje Jerozolimskie 49 – kamienica Józefa Dawidsohna i Hackela Kadyńskiego (1914) * Aleje Jerozolimskie 51 – kamienica Hoserów (1905) * Aleje Jerozolimskie 53 – kamienica Izaaka Rotberga (1894) * Aleje Jerozolimskie 55 – kamienica Franciszka Łapińskiego (1881) * Aleje Jerozolimskie 57 – kamienica firmy Drzewiecki i Jeziorański (1912) * Aleje Jerozolimskie 59 – kamienica w Alejach Jerozolimskich 59 (1860) * Aleje Jerozolimskie 61 – kamienica Józefa Duzika (1897) * Aleje Jerozolimskie 63 – kamienica Józefa Lipińskiego (1898) * Aleje Jerozolimskie 85 – kamienica Mikołaja Szelechowa (1913) * Aleje Jerozolimskie 99 – kamienica Stanisława Rostkowskiego (1911) * Aleje Jerozolimskie 101 – kamienica Gustawa Pala (1940) * Aleje Jerozolimskie 109 – kamienica Józefa Lipińskiego (1900) ## Obiekty nieistniejące W przeszłości przy Alejach Jerozolimskich znajdowały się obiekty, które nie przetrwały do naszych czasów: * Pałac Opalińskiego * Dworzec Wiedeński w Warszawie * Dworzec Główny w Warszawie * Dworzec Kaliski * Centralny Dworzec Pocztowy * Rogatki Jerozolimskie ## Podsumowanie Aleje Jerozolimskie to nie tylko ważna ulica Warszawy, ale również symbol historii i rozwoju miasta. Jej bogata przeszłość, liczne zabytki i strategiczne znaczenie komunikacyjne czynią ją jednym z najważniejszych miejsc na mapie Warszawy. Przechadzając się Alejami Jerozolimskimi, można poczuć puls miasta i zanurzyć się w jego fascynującej historii.