Bawaria, Wolny Kraj Bawaria, Wolne Państwo Bawaria (niem. Bayern, Freistaat Bayern) – największy pod względem powierzchni kraj związkowy Niemiec. == Informacje ogólne == stolica: Monachium liczba mieszkańców: 13 369 393 (31 grudnia 2022) powierzchnia: 70 541,57 km² język: niemiecki (dialekty bawarski, szwabski, wschodnio- i reńskofrankoński, turyngeński) grupy etniczne: Bawarowie (6,4 mln), Frankowie (4,1 mln), Szwabowie (1,8 mln) i „nowi Bawarczycy” (przybyli po II wojnie światowej Niemcy sudeccy i inni uchodźcy i wysiedleni) produkt krajowy brutto: 544 miliardów dolarów ważniejsze miasta: Monachium, Norymberga, Augsburg, Ratyzbona, Würzburg, Ingolstadt, Fürth i Erlangen klimat: umiarkowany przejściowy, między morskim a kontynentalnym; w Alpach górski Średnie temperatury: od –5 do 1 °C w zimie, od 12 do 23 °C w lecie Opady: od 800 do 1000 mm rocznie, od 2000 do 2500 mm rocznie (w Alpach Bawarskich) == Geografia == Bawaria graniczy z Austrią, Czechami i Szwajcarią (od strony Jeziora Bodeńskiego) oraz krajami związkowymi Badenią-Wirtembergią, Hesją, Turyngią i Saksonią. Rzeki: Altmühl, Alz, Amper, Dunaj, Soława Frankońska, Iller, Inn, Isen, Izara, Lech, Men, Mindel, Naab, Paar, Pegnitz, Regen, Regnitz, Rott, Vils, Wertach Kanały: Ren-Men-Dunaj Jeziora: Ammersee, Chiemsee, Starnberger See Ważniejsze wzniesienia: Zugspitze (2963 m), Nebelhorn (2224 m), Watzmann (2714 m), Grosser Arber (1457 m) == Historia Bawarii == W VI wieku obecna Bawaria wchodziła w obszar państwa plemiennego Bawarów, ludu germańskiego z korzeniami alemańskimi, turyngeńskimi, frankońskimi i ostrogockimi. Część północno-wschodnia obszaru dzisiejszej Bawarii była zasiedlona przez Słowian (zob. Bavaria Slavica). Bawarowie stworzyli własne księstwo, później zależne od państwa Franków. Pierwszym znanym władcą był Garibald (Heribald) I, panujący w latach 548(?)–590. Od 788 do 907 r. Bawaria znajdowała się w granicach państwa Franków. Następnie władzę przejęła miejscowa dynastia Luitpoldingów (907–947 i krótko 983–985). Bawaria znalazła się wkrótce w granicach Świętego Cesarstwa Rzymskiego, przy czym zajmowała południową część dzisiejszego kraju związkowego. Na północy regionu istniały mniejsze kraje, w tym Burgrabstwo Norymbergi, księstwo biskupie Bambergu i Wolne Miasto Norymberga, a w XIV wieku sięgało tu władztwo Czech (Czeski Palatynat). W 1070 r. tron bawarski został przez króla niemieckiego Henryka IV oddany sprzymierzonym z nim Welfom (1070–1139 i 1156–1180). Od 1180 do 1918 Bawaria była rządzona przez członków dynastii Wittelsbachów, którzy od 1623 r. byli elektorami. W 1806 stała się królestwem. W 1806 do Bawarii włączono Norymbergę, a w 1815 Palatynat Reński. Od 1818 r. stała się monarchią konstytucyjną (na podstawie Aktu Konstytucyjnego, Verfassungs-Urkunde). Panujący od 1825 roku Ludwik I Wittelsbach zmienił oficjalny zapis nazwy państwa z Baiern na Bayern; litera „y” miała symbolizować tradycję starożytną w przeciwieństwie do potocznej „i”. 18 stycznia 1828 r. Bawaria i Wirtembergia utworzyły Bawarsko-Wirtemberski Związek Celny (Bayerisch-Würtembergischer Zollverein), a sześć lat później przystąpiły do Niemieckiego Związku Celnego. W 1871 r. Bawaria została włączona do Cesarstwa Niemieckiego, z zachowaniem odrębności (poczta, polityka zagraniczna, kolej i armia w czasie pokoju), które zlikwidowano dopiero w 1918 r. W tym samym roku doszło do krótkotrwałego powołania Bawarskiej Republiki Rad. W 1920 do Bawarii przyłączono Coburg, od 1572 związany z pomniejszymi księstwami saskimi. W 1949 r. Bawaria weszła w skład Republiki Federalnej Niemiec. == Zabytki == rezydencja biskupów Würzburga (od 1981 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO) kościół pielgrzymkowy w Wies (od 1983 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO) stare miasto w Bambergu (od 1993 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO) część retycka Limesu Górnogermańsko-Retyckiego (od 2005 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO) stare miasto w Ratyzbonie (od 2006 na liście światowego dziedzictwa kultury UNESCO), m.in. Most Kamienny, katedra św. Piotra katedra Najświętszej Marii Panny w Monachium barokowy pałac Nymphenburg w Monachium Rezydencja w Monachium, w której muzeum zgromadzone są bogate zbiory polskie, pochodzące z czasów I Rzeczypospolitej zamek w Norymberdze zamek Trausnitz w Landshut zamki Ludwika II: Neuschwanstein, Linderhof i Herrenchiemsee klasztor benedyktyński i kościół św. Mikołaja, św. Elżbiety i św. Marii w Andechsie Walhalla nad Dunajem == Podział administracyjny == Bawaria podzielona jest na siedem rejencji (Regierungsbezirke): Dolna Frankonia (Würzburg) Górna Frankonia (Bayreuth) Środkowa Frankonia (Ansbach) Szwabia (Augsburg) Górny Palatynat (Ratyzbona) Górna Bawaria (Monachium) Dolna Bawaria (Landshut). Mieszkańcy każdego z tych regionów posiadają nieco odrębną kulturę i rozpoznawalny akcent językowy. Równolegle do władz rejencji działają władze okręgu (niem. Bezirk). Niższym szczeblem podziału jest podział na 71 powiatów i 25 miast na prawach powiatu. == Polityka == Wyniki wyborów z 8 października 2023 roku: == Gospodarka == Bawaria należy do najbogatszych regionów współczesnych Niemiec. Wysoko rozwinięty jest tam przemysł elektroniczny, maszynowy (w tym samochodowy), lotniczy, włókienniczy, rafineryjny (ropa dostarczana jest rurociągami z portów Morza Śródziemnego). Produkt krajowy brutto Bawarii wynosi łącznie 544 mld USD i było większe niż PKB całej Polski aż do końca 2017 roku (PKB Polski w 2018 roku wyniosło 614,2 mld). Nazwa znanego producenta samochodów – BMW – „Bawarskie Zakłady Silnikowe” (Bayerische Motoren-Werke). Inne znane przedsiębiorstwa z Bawarii: Siemens, Audi (samochody osobowe), MAN (autobusy i samochody ciężarowe), MTU (silniki lotnicze i czołgowe), Airbus Group (europejski koncern militarny i lotniczy), Telefónica Deutschland (operator komórkowy), HypoVereinsbank, Munich Re (jedna z dwóch największych firm reasekuracyjnych na świecie), Allianz SE (grupa ubezpieczeniowo-finansowa), Sky Deutschland (niemiecka płatna telewizja), ProSiebenSat.1 Media (koncern mediowy). Bawaria nazywana jest również doliną krzemową Niemiec. Wysoko rozwinięte i wydajne jest też bawarskie rolnictwo. Bawaria szczyci się największą w Niemczech produkcją mleka, serów i wyrobów mleczarskich. Na terenie Bawarii znajdują się trzy elektrownie atomowe: Isar w Essenbach, Grafenrheinfeld, Gundremmingen. W miejscowości Garching bei München (15 km na północ od Monachium) znajduje się reaktor badawczy. == Kultura == Słynny festiwal piwa Oktoberfest odbywa się corocznie od 1810 roku we wrześniu w Monachium i jest największym festiwalem tego typu na świecie. Początek imprezy jest wyznaczany na dwa tygodnie przed pierwszą niedzielą października, a festiwal trwa dwa tygodnie (dokładnie od piątku do niedzieli, czyli 17 dni). === Muzea === Stara Pinakoteka w Monachium – malarstwo światowe XIV–XVIII wieku Nowa Pinakoteka w Monachium – malarstwo światowe XIX i XX wieku Muzeum Niemieckie w Monachium – największe muzeum przyrodniczo-techniczne świata == Uczelnie == Uniwersytet w Augsburgu Uniwersytet w Bambergu Uniwersytet w Bayreuth Katolicki Uniwersytet Eichstätt-Ingolstadt Uniwersytet Fryderyka i Aleksandra w Erlangen i Norymberdze Uniwersytet Bundeswehry w Monachium Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium Uniwersytet Techniczny w Monachium Uniwersytet w Pasawie Uniwersytet w Ratyzbonie Uniwersytet w Würzburgu == Religia == Bawaria jest krajem o tradycji katolickiej. Katolicy stanowią w Bawarii 54,4% ludności (tj. 6 mln 796 tys.). Obserwuje się jednak duży spadek wiernych przyznających się do Kościoła katolickiego (w 1970 70,4%, w 2011 56,3%). W Altötting znajduje się jedno z najważniejszych w Europie sanktuariów kultu maryjnego. Z miejscowości Marktl w południowo-wschodniej Bawarii pochodził Benedykt XVI. == Sport == W Bawarii znajdują się znane ośrodki sportów zimowych – Garmisch-Partenkirchen (olimpiada zimowa w 1936 roku), Berchtesgaden, Oberstdorf – oraz wodnych. Swoją siedzibę ma tu kilku mistrzów Niemiec w piłce nożnej: Bayern Monachium (33 mistrzostwa), 1. FC Nürnberg (9), SpVgg Greuther Fürth (3), TSV 1860 Monachium (1), a także innych uczestników Bundesligi: FC Augsburg, FC Ingolstadt 04 oraz SpVgg Unterhaching == Osoby związane z Bawarią == papież Benedykt XVI (Joseph Ratzinger) malarze: Hans Holbein starszy, Albrecht Dürer, Lucas Cranach, Franz Marc, Gabriele Münter kompozytorzy: Orlando di Lasso, Christoph Willibald Gluck, Richard Strauss, Carl Orff, Max Reger, Richard Wagner, Engelbert Humperdinck, Josef Rheinberger pisarze: Anna Wimschneider, Bertolt Brecht, Ludwig Thoma, Luise Rinser, Thomas Mann naukowcy: Wilhelm Röntgen, Franciszek Brentano, Werner Heisenberg, Max von Laue reżyserzy: Werner Herzog, Rainer Werner Fassbinder piosenkarze i DJ-e: Daniel Küblböck, Maximilian Schlichter, DJ Hell, Tomcraft piłkarze: Franz Beckenbauer rzeźbiarze: Wit Stwosz, Tilman Riemenschneider teologowie: Karl Rahner, kard. Gerhard Ludwig Müller (Biskup Ratyzbony) politycy: Adolf Hitler, Franz Josef Strauß modelki i modele: Mika’ela Fisher, Patricia Hartmann, Sascha Hehn, Herbert Knaup, Renate Langer, Barbara Meier, Alessandra Meyer-Wölden, Julia Stegner == Zobacz też == Order Maksymiliana za Naukę i Sztukę Bawarski Order Zasługi lista stacji i przystanków kolejowych w Bawarii == Przypisy == == Bibliografia == Michał Buchta: Bawaria. Historia polityczna kraju. Histmag.org, 24 maja 2009 == Linki zewnętrzne == Serwis internetowy Bawarii (niem.)