# Wisconsin: Serce Amerykańskiej Mleczności Wisconsin, położony w regionie Midwest Stanów Zjednoczonych, jest stanem o bogatej historii, zróżnicowanej geografii i silnych tradycjach rolniczych. Słynie przede wszystkim z produkcji sera i innych produktów mlecznych, ale oferuje również wiele innych atrakcji, od malowniczych krajobrazów po bogate dziedzictwo kulturowe. ## Historia Historia Wisconsin sięga czasów przedkolonialnych, kiedy obszar ten był zamieszkany przez liczne plemiona rdzennych Amerykanów, w tym Winnebago (Ho-Chunk) i Czipewejów. Pierwsi Europejczycy dotarli tu w XVII wieku, a byli to francuscy odkrywcy i handlarze futrami. * **1634:** Francuski badacz Jean Nicolet dociera na te ziemie. * **1672:** Terytorium zostaje włączone do francuskiej Luizjany. * **1763:** Obszar przechodzi w ręce brytyjskie. * **1783:** Wielka Brytania przekazuje Wisconsin Stanom Zjednoczonym. * **1812:** Brytyjczycy ostatecznie opuszczają ten obszar. * **29 maja 1848:** Wisconsin staje się 30. stanem USA. * **1871:** Pożar Peshtigo, jedna z największych katastrof w historii stanu. Wisconsin odegrało istotną rolę w wojnie secesyjnej, dostarczając żołnierzy i zasoby dla Unii. W XIX i XX wieku rozwinął się tu przemysł, zwłaszcza papierniczy i maszynowy, a także rolnictwo, które do dziś pozostaje ważnym sektorem gospodarki. ## Geografia Wisconsin zajmuje powierzchnię 169 635 km², co czyni go 23. co do wielkości stanem w USA. Jego krajobraz jest zróżnicowany, obejmuje niziny, liczne jeziora polodowcowe i rozległe lasy. Około 17% powierzchni stanu zajmują wody, a 46% – lasy. * **Główne rzeki:** Missisipi, Wisconsin, St. Croix * **Największe jezioro:** Winnebago (534 km²) * **Najwyższy szczyt:** Timms Hill (595 m n.p.m.) * **Liczba hrabstw:** 72 Klimat Wisconsin jest kontynentalny, z gorącymi latami i mroźnymi zimami. Północną część stanu pokrywa las Chequamegon-Nicolet, popularny wśród miłośników przyrody i turystyki. ## Demografia W 2020 roku Wisconsin liczyło 5 893 718 mieszkańców, co stanowi wzrost o 3,6% w porównaniu z 2010 rokiem. Gęstość zaludnienia wynosi około 34,7 osób na km². **Struktura etniczna i językowa:** * Biali: 82,5% (79,9% nie licząc Latynosów) * Czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie: 6,2% * Osoby deklarujące przynależność do dwóch lub więcej ras: 5,4% * Azjaci: 2,9% * Rdzenna ludność Ameryki: 0,7% * Latynosi: 7,3% Najczęściej używane języki to angielski (91,71%), hiszpański (4,35%), hmong (0,75%) i niemiecki (0,7%). **Pochodzenie:** * Niemieckie: 36,9% * Irlandzkie: 10,4% * Polskie: 8,1% * Norweskie: 6,7% * Angielskie: 6,3% * Meksykańskie: 5,1% ## Miejscowości Wisconsin posiada 604 miasta (city) i wsie (village). Największe miasta to m.in.: | Miasto | Populacja (2021) | | | :------------- | :--------------- | :--- | | Milwaukee | 569 563 | | | Madison | 269 840 | | | Green Bay | 107 395 | | | Kenosha | 99 577 | | | Racine | 77 274 | | | Appleton | 75 644 | | | Waukesha | 72 618 | | | Oshkosh | 67 004 | | | Eau Claire | 69 421 | | | Janesville | 65 615 | | ## Religia Wisconsin charakteryzuje się różnorodnością religijną. * Protestanci: 44% (głównie luteranie) * Katolicy: 25% * Osoby bez religii: 25% * Inne religie: 3% Największe denominacje to Kościół katolicki, Kościół Ewangelicko-Luterański w Ameryce i Kościół Ewangelicko-Luterański Synodu Wisconsin. W stanie zamieszkuje również duża populacja amiszów. ## Gospodarka Gospodarka Wisconsin jest zdywersyfikowana, ale nadal silnie związana z rolnictwem i przemysłem spożywczym. * **Rolnictwo:** Wisconsin jest liderem w produkcji sera (ponad 1,4 mln ton rocznie) i drugim co do wielkości producentem mleka w USA. * **Przemysł:** Papierniczy, maszynowy, chemiczny, spożywczy. * **Zasoby naturalne:** Wysokiej jakości piasek wykorzystywany do poszukiwań ropy i gazu. **Najwięksi pracodawcy:** * Uniwersytet Wisconsin w Madison * Menards * Epic Systems * ThedaCare * Kohl’s ## Polonia w Wisconsin Wisconsin ma najwyższy odsetek mieszkańców pochodzenia polskiego w Stanach Zjednoczonych (8,6% w 2019 roku). Pierwsze osady polskie powstały w hrabstwie Portage w latach 50. XIX wieku. Centrum polskiego życia miejskiego stało się Milwaukee, gdzie w 1890 roku mieszkało 30 tys. Polaków, a do 1915 roku liczba ta wzrosła do 100 tys. **Największe skupiska Polonii:** * Hrabstwo Milwaukee (94,7 tys.) * Hrabstwo Portage (29,7% populacji) * Hrabstwo Marathon (16,8%) * Hrabstwo Trempealeau (15,4%) ### Znani Amerykanie polskiego pochodzenia z Wisconsin * Dave Cieslewicz – burmistrz Madison (2003–2011) * Anthony Bukoski – pisarz * Clement J. Zablocki – kongresmen (1949–1983) * John A. Gronouski – ambasador USA w Polsce (1965–1968) * Joe Pavelski – hokeista * Alyson Dudek – łyżwiarka * Jane Kaczmarek – aktorka * Liberace – artysta estradowy * Frank Parker – tenisista * Eric Szmanda – aktor filmowy * Alan Kulwicki – kierowca wyścigowy ## Szkolnictwo Wisconsin posiada rozbudowany system szkolnictwa wyższego, obejmujący zarówno uniwersytety publiczne, jak i prywatne. University of Wisconsin System to sieć 26 uniwersytetów z głównym ośrodkiem w Madison. Znane uniwersytety prywatne to Marquette University, Beloit College i Lawrence University. Od 1936 roku na Uniwersytecie Wisconsin w Madison działa filologia polska. Wisconsin, ze swoją bogatą historią, zróżnicowaną gospodarką i silną tożsamością kulturową, pozostaje ważnym i charakterystycznym stanem w Stanach Zjednoczonych.