# Luftwaffe (organizacja) **Luftwaffe** (dosł. „powietrzna broń”) – oficjalna nazwa sił powietrznych Trzeciej Rzeszy (w latach 1935–1945) oraz Republiki Federalnej Niemiec (współczesne *Bundeswehr Luftwaffe*, od 1955). Jej głównym zadaniem jest prowadzenie walki powietrznej, bombardowanie sił nieprzyjaciela, desant powietrzny oraz rozpoznanie lotnicze. W czasach II wojny światowej struktura Luftwaffe wykraczała poza samoloty, obejmując lądową obronę przeciwlotniczą (Flak), dywizje polowe (Luftfelddivisionen) oraz naziemne służby wsparcia (łączność, zaopatrzenie, służba zdrowia). ## Geneza i tło historyczne ### I wojna światowa i traktat wersalski Bezpośrednią prekursorką Luftwaffe były Fliegertruppen des deutschen Kaiserreiches, powołane 1 października 1913 roku, które później przekształcono w Luftstreitkräfte. Po klęsce Niemiec w I wojnie światowej, na mocy traktatu wersalskiego (punkty 198–202), zmuszono Niemcy do całkowitego rozwiązania lotnictwa wojskowego. Traktat nakazywał przekazanie aliantom całego posiadanego sprzętu, obejmującego m.in. kompletne samoloty, sterowce, silniki, uzbrojenie, amunicję, a nawet hangary i zakłady produkujące wodór. Na 6 miesięcy po podpisaniu traktatu nałożono zakaz produkcji lub importu samolotów i ich komponentów, co faktycznie spowodowało kompletną likwidację niemieckiego lotnictwa. ### Republika Weimarska i tajna współpraca z ZSRR Mimo postanowień traktatu, niemieckie dowództwo wojskowe (Reichswehra) nie zamierzało rezygnować z rozwoju lotnictwa. Władze postanowiły zachować potencjał ludzki, szkoliąc pilotów pod płaszczykiem cywilnych szkół lotniczych. Jednak szkolenia na lekkich samolotach okazały się niewystarczające. Impulsem do rozwoju lotnictwa stało się zajęcie Nadrenii przez wojska francuskie i belgijskie w 1923 roku. Niemieckie zakłady lotnicze rozpoczęły tajny rozwój konstrukcji wojskowych w zagranicznych filiach, a kluczową rolę odegrała ukryta współpraca z izolowanym Związkiem Radzieckim. Po podpisaniu w 1922 roku Układu w Rapallo, Niemcy uzyskali możliwość szkolenia pilotów oraz testowania i produkcji samolotów na terytorium ZSRR. W 1923 roku w Fili pod Moskwą otwarto filię zakładów Junkersa. W 1925 roku podpisano porozumienie o utworzeniu niemiecko-radzieckiego centrum szkoleniowo-badawczego w Lipiecku. Szkoła rozpoczęła działalność 15 lipca 1925 roku, dysponując m.in. 50 myśliwcami Fokker D.XIII. Instruktorzy przebywali w Lipiecku w turach trwających 5–6 miesięcy. Centrum prowadziło rozbudowaną działalność badawczą, testując tajnie sprowadzony sprzęt, ćwicząc taktykę walki powietrznej i doskonaląc uzbrojenie. Przez cały okres istnienia szkoły wyszkolono około 120 niemieckich pilotów myśliwskich i 100 obserwatorów. W 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy, współpraca została zerwana, a centrum zlikwidowano 15 września 1933 roku, przekazując mienie ZSRR. Jej personel stanowił później rdzeń instruktorów Luftwaffe. ## Powstanie i rozkwit Luftwaffe w III Rzeszy ### Założenie i pierwsze lata 26 lutego 1935 roku kanclerz Adolf Hitler wydał rozkaz o powołaniu Luftwaffe, łamiąc traktat wersalski. Jej pierwszym dowódcą został nazistowski działacz i były pilot myśliwski Hermann Göring. Dzięki zapleczu przemysłowemu oraz masowym inwestycjom, siły powietrzne zostały błyskawicznie zrekonstruowane. Niemieccy taktycy opracowali nowe strategie walki powietrznej, tworząc pierwszą w historii armię powietrzną zdolną do skutecznego wspierania wojsk lądowych (Blitzkrieg) poprzez wykorzystanie lotnictwa szturmowego i terroru bombowego wobec ludności cywilnej oraz infrastruktury wroga. ### Legion Kondor Pierwszą dużą próbą sił Luftwaffe była wojna domowa w Hiszpanii (1936–1939). W ramach pomocy nacjonalistom gen. Franco wysłano Legion Kondor. Od sierpnia 1936 roku do Hiszpanii przerzucono ponad 100 samolotów oraz 5000 żołnierzy. Niemcy po raz pierwszy użyli tam m.in. myśliwców Messerschmitt Bf 109 i bombowców Heinkel He 111. 26 kwietnia 1937 r. niemieckie bombowce przeprowadziły zmasowany nalot na baskijskie miasto Guernica, zabijając ponad 1000 osób i niszcząc 60% miasta. Zbrodnia ta wywołała oburzenie na świecie i stała się inspiracją dla Pablo Picassa przy tworzeniu słynnego obrazu. ### Walki podczas agresji na Polskę Podczas kampanii wrześniowej 1939 r. zaangażowane zostały 1 i 4 Flota Powietrzna (łącznie ok. 2093 samoloty) pod dowództwem gen. Alberta Kesselringa i gen. Alexandra Löhra. Niemieckie lotnictwo dysponowało przewagą liczbową i technologiczną (5:1 ogólnej, 3:1 w myśliwstwie). Plan polegał na zniszczeniu polskiego lotnictwa, zablokowaniu mobilizacji i wsparciu Wehrmachtu, w tym wojsk pancernych. Luftwaffe masowo atakowała węzły komunikacyjne, skupiska wojskowe oraz ludność cywilną, zapowiadając wojnę totalną (m.in. bombardowanie Wielunia). Mimo strat blisko 1/4 zaangażowanych sił, Luftwaffe osiągnęła cel operacyjny. Przedwojenna propaganda III Rzeszy odwracała jednak fakt, że straty materiałowe niemieckiego lotnictwa w tym okresie były wyższe niż polskich strat. ### Zachodnia kampania 1940 i Bitwa o Anglię Luftwaffe wykazała swoją siłę podczas agresji na Francję, gdzie doskonała koordynacja lotnictwa z wojskami pancerne umożliwiła błyskawiczne pokonanie wroga. W obronie Francji wzięły udział jednostki polskie, zestrzeliwując 52 niemieckie samoloty. Następnie przystąpiono do Bitwy o Anglię (1940). Cel operacji Adler polegał na zniszczeniu RAF-u i zapewnieniu przewagi powietrznej dla inwazji morskiej. Niemcy dysponowali ok. 2000 samolotami, ale brakowało im ciężkich bombowców dalekiego zasięgu. Kłopoty wywołały również błędy taktyczne i polityczne – po przypadkowym zbombardowaniu Londynu, Brytyjczycy dokonali odwetu nad Berlinem, co skłoniło Luftwaffe do przestrzegania zbrodni wojennych – wielkich nalotów dywanowych na miasta, mordowania cywilów i niszczenia infrastruktury (tylko na Londynie zginęło 35 tys. osób). Niemieccy piloci, tacy jak Werner Mölders, osiągali wysokie liczby zwycięstw, ale nie potrafili pokonać obronionego terytorium RAF-u ze względu na ograniczony zasięg myśliwców i przewagę radarową Brytyjczyków. Bitwa zakończyła się klęską Luftwaffe. ### Agresja na Bałkanach i wschodni sojusznik W kwietniu 1941 roku Luftwaffe przeprowadziła atak na Grecję i Jugosławię. 4 Flota Powietrzna (1320 samolotów) dowodzona przez Alexandra Löhra rozpoczęła działania na 10 minut przed przekroczeniem granicy lądowej, niszcząc m.in. Belgrad w celach terroru. Podobnie potraktowano miasta w Grecji (m.in. port Pireus). ### Wojna z ZSRR Do ataku na Związek Radziecki przygotowano cztery floty powietrzne: 1 Flotę (1000+ samolotów) przy Grupie Armii Północ, 2 Flotę (1680 samolotów) przy Grupie Armii Środek, 4 Flotę (1300+ samolotów) przy Grupie Armii Południe oraz 5 Flotę (900+ samolotów) przy Norwegii i Finlandii. Początkowo Luftwaffe odnosiło sukcesy, ale wraz z przedłużającym się wojną napotykała na rosnącą przewagę aliantów. W 1944 roku niemieckie siły powietrzne całkowicie przegrały walkę o przewagę powietrzną. W 1944 r. wyprodukowano ok. 12 tys. Bf 109 i kilka tysięcy innych samolotów, ale brak paliwa, pilotów i niszczycielskie naloty USAF doprowadziły do kryzysu. Doświadczeni piloci wykonywali po kilka lotów dziennie, tracąc kondycję, a młodzi ginęli w pierwszych misjach. Na froncie wschodnim Luftwaffe było od połowy września 1944 r. nieaktywne, przez co m.in. nad powstańczą Warszawą mogło wspierać Niemców bezkarnie. 1 stycznia 1945 r. Luftwaffe przeprowadziło ostatnią ofensywę (operacja „Bodenplatte”) na alianckie lotniska w Belgii i Holandii, tracąc wielu doświadczonych pilotów, głównie od własnej obrony przeciwlotniczej. Niemcy wprowadzili zaawansowane maszyny – samoloty odrzutowe Me 262, Ar 234, rakietowy Me 163, ale nie były one w stanie odwrócić losów wojny. ### Elita: Luftwaffe-Experten Zamiast tytułu asa (5 zestrzeleń), Niemcy przyznawali tytuł *Expert* za 10 zestrzeleń. Najwięksi asowie to Erich Hartmann (352 zestrzelenia – rekord wszech czasów), Walter Nowotny (258), Hans-Joachim Marseille (158), Adolf Galland (104) oraz Josef Priller (101). ## Struktura organizacyjna II wojny światowej ### Dowództwo – poziom strategiczny Najwyższym dowództwem był Oberkommando der Luftwaffe, podległe Oberbefehlshaber der Luftwaffe (Hermann Göring, od 1935 do 1945; Robert von Greim, 1945). Szefem sztabu był m.in. generał Hans Jeschonnek. Odpowiedzialność za produkcję i rozwój wojskowości (m.in. generał Udet) oraz logistykę pełnił Reichsluftfahrtministerium. ### Jednostki operacyjne i taktyczne * **Luftflotte** – związek operacyjny wielkiego formatu (np. 1–5 Floty), podległy poszczególnym grupom armii. Wartość operacyjna obejmująca lotnictwo bojowe i wsparcia. * **Fliegerkorps / Fliegerdivision** – dowództwo operacyjne zbiorczego użycia lotnictwa. * **Geschwader** – podstawowy oddział taktyczny (zwykle 3–4 Gruppen). * **Gruppe** – podstawowa jednostka taktyczno-administracyjna (3 Staffeln). * **Staffel** – pododdział liczący 12 samolotów. * **Jagdfliegerführer** – dowództwo lotnictwa myśliwskiego na określonym obszarze. ### Jednostki lądowe i wsparcia Luftwaffe posiadało własne jednostki desantowe (1. Armia Spadochronowa, korpus Fallschirm-Panzer Korps Hermann Göring), artylerię przeciwlotniczą (korpusy Flak) oraz rozbudowane służby zabezpieczenia, łączności (Luftnachrichtentruppen) i zaopatrzenia. Podstawą administracyjną były okręgi lotnicze Luftgau. ## Wyposażenie w czasie II wojny światowej Luftwaffe dysponowało szeroką gamą maszyn, od myśliwców po ciężkie bombowce i samoloty specjalne. Do 1945 r. produkowano m.in.: **Myśliwce**: Bf 109 (ponad 30 tys.), Fw 190 (ok. 18 tys.), Me 262 (1430 sztuk – pierwszy seryjny odrzutowiec), Me 163 (rakietowy). **Bombowce**: Ju 87 („Stuka” – ok. 6 tys.), He 111 (ok. 6 tys.), Ju 88 (15 tys.), He 177, Fw 200. **Samoloty rozpoznawcze i transportowe**: m.in. Ar 232, Ju 52, Fw 200, specjalistyczne maszyny odrzutowe Ar 234. Obok tego rozwinięto zaawansowaną technikę śmigłowców i samolotów wodnych Kriegsmarine. ## Czasy powojenne i współczesność Po 1945 r. Niemcy zostały zdemilitaryzowane. Funkcje sił powietrznych pełniły maszyny państw okupujących (USA, ZSRR, Wielka Brytania, Francja). Po założeniu RFN i NRD w 1955/56 roku powołano nowe siły powietrzne w ramach NATO, których rozwój podporządkowany był logice zimnej wojny. W latach 50.–80. Luftwaffe eksploatowało m.in. F-84F, F-104 Starfighter, a od 1973 F-4F Phantom II. Przełomem stało się jednak wprowadzenie w latach 80. myśliwców wielozadaniowych Panavia Tornado oraz samolotów rozpoznawczych RF-4E. Po 1990 r., po zjednoczeniu Niemiec, struktury NRD (m.in. MiGi-29) zostały stopniowo wygaszane lub zintegrowane z Luftwaffe. W 2004 r. 23 myśliwce MiG-29 przekazano Polsce za 1 € (symbolicznie). Obecnie siły powietrzne Niemiec koncentrują się na samolotach wielozadaniowych Eurofighter Typhoon (zamówiono 180 sztuk) i myśliwcach F-35. Luftwaffe pozostaje kluczowym filarem obrony NATO, uczestnicząc w misjach zarazem bojowych, rozpoznawczych i transportowych na całym świecie. ## Ciekawostki i wnioski historyczne W przeciwieństwie do obozu alianckiego, Niemcy nie posługiwali się tytułem „asa” (5 zestrzeleń), lecz wprowadzili system *Experten* (10 zestrzeleń). Prowadziło to do sformalizowania i prestiżowego ujęcia elitarnego statusu zwycięskich pilotów, o których do dziś mówi się jako o legendarnych asach (np. rekord Hartmanna, 352 zestrzelenia). Wielokrotnie w historii Luftwaffe zyskiwało innowacyjne rozwiązania, lecz błędy strategiczne (m.in. brak ciężkich bombowców w 1940 r.) oraz nadmierna polityzacja (zamiana celów z wojskowych na terror wobec ludności podczas Bitwy o Anglię) skutkowały utratą inicjatywy. Po 1945 r., mimo demilitaryzacji, dążenie do odrodzenia sił powietrznych wykazało ciągłość organizacyjną, która pozwoliła zachować wysoki standard, elityzm i gotowość bojową niemieckiego lotnictwa wojskowego do dziś.